„Ferdydurke” Witolda Gombrowicza – quiz z lektury

Po tej lekcji potrafisz

• odróżnić autora od bohatera i narratora oraz podać datę pierwszego wydania
• wyjaśnić formę, gębę i upupianie na konkretnych przykładach
• porównać szkołę, dom Młodziaków i dwór jako środowiska narzucania ról
• uzasadnić interpretację groteski i niejednorodnej konstrukcji powieści

Autor, narrator i punkt wyjścia

Autorem jest Witold Gombrowicz, natomiast opowiadający o swoich przeżyciach Józio Kowalski należy do świata fikcji. Podobieństwa między nimi nie pozwalają utożsamić każdej wypowiedzi narratora z poglądem pisarza. Odróżniaj informację o pierwszym wydaniu w 1937 roku od czasu fabuły i od biografii twórcy.

Józio ma trzydzieści lat, gdy Pimko sprowadza go do szkoły i traktuje jak niedojrzałego ucznia. Absurdalny punkt wyjścia nie opisuje zwyczajnego powrotu dorosłego na lekcje. Pokazuje siłę spojrzenia, które potrafi odebrać człowiekowi powagę i narzucić mu obcy sposób zachowania.

Szkoła i pojedynek na miny

Szkoła wytwarza wzór posłusznej, niewinnej młodzieży. Uczniowie nie odpowiadają jednak jedną wspólną postawą: sami budują przeciwstawne pozy. W pojedynku Syfona z Miętusem idealizujące miny spotykają się z gestami, które mają tę idealizację zburzyć. Józio znajduje się między przeciwnikami jako arbiter.

Bunt nie oznacza automatycznie niezależności. Próba narzucenia drugiemu własnego obrazu młodości także staje się przemocą formy. W analizie pytaj więc osobno: czego wymaga nauczyciel, jaką rolę przyjmuje uczeń i jak próbuje określić innych. Nie sprowadzaj sceny do pojedynku dobra ze złem.

Forma, gęba i upupianie

Forma obejmuje utrwalone sposoby mówienia, zachowania i oceniania, które powstają między ludźmi. Nie jest tylko świadomie zakładaną maską. Bohater może odrzucać jedną konwencję, a równocześnie uczestniczyć w następnej. Sam także wpływa na cudzy wizerunek, więc zależność nie biegnie wyłącznie od grupy do jednostki.

Gęba oznacza społeczny obraz człowieka, a upupianie — podporządkowanie przez przypisanie mu niedojrzałości. Rozróżnienie pomaga nazwać mechanizm sceny: nie każda narzucona rola jest rolą dziecka. Łydka wiąże się z kultem młodości, sportu i nowoczesnych obyczajów, zwłaszcza z wizerunkiem Zuty.

Nowoczesny dom i tradycyjny dwór

Młodziakowie deklarują swobodę i naturalność. Ich córka Zuta uosabia nowoczesną młodość. Rodzina tak pilnuje tego stylu, że wyzwolenie staje się obowiązującą pozą. Prowokacja Józia i zamieszanie wokół pokoju Zuty ujawniają kruchość deklaracji. To krytyka przymusu bycia nowoczesnym, a nie prosty nakaz powrotu do tradycji.

W dworze Hurleckich relacje porządkują konwenans i hierarchia między państwem a służbą. Miętus próbuje się bratać z parobkiem, lecz nie osiąga przez to neutralnej przestrzeni poza rolami. Zmiana środowiska nie usuwa zależności. Porównuj rodzaj społecznego nacisku, zamiast zakładać, że jedno miejsce daje gotową wolność.

Groteska i sposób opowiadania

Groteska łączy deformację, absurd i komizm z czymś niepokojącym. Znane instytucje stają się dziwne, przez co łatwiej dostrzec ich nacisk na jednostkę. Określenie konwencji wymaga przykładu: powrót trzydziestolatka do roli ucznia lub pojedynek na miny pokazuje więcej niż samo hasło „dziwna fabuła”.

Tok zdarzeń przerywają opowiadania o Filidorze i Filibercie oraz przedmowy. Dygresje i komentarze zwracają uwagę na tworzenie powieści, czyli autotematyzm. Niejednorodność konstrukcji jest celowym zabiegiem. Utwór podważa zastane schematy, również wtedy, gdy posługuje się nimi w opowieści o próbach wyjścia z formy.

Jak zbudować odpowiedź interpretacyjną

Zacznij od krótkiej tezy o relacji, następnie wskaż zachowanie postaci i wyjaśnij jego skutek. Przykładowy kierunek: Pimko odbiera Józiowi dorosłą powagę, ponieważ traktuje go jak ucznia. To autorski schemat ćwiczenia, nie cytat ani gotowa odpowiedź do każdego polecenia.

Na końcu sprawdź ograniczenie wniosku. Zdemaskowanie jednej pozy nie dowodzi trwałego uwolnienia od wszystkich ról. Oddziel fakt fabularny od interpretacji, uzasadniaj pojęcia i uwzględniaj głos narratora. Takie postępowanie pozwala porównywać sceny bez zamieniania powieści w listę definicji.

Porównaj środowiska

Najważniejsze pojęcia

forma

role i konwencje kształtujące relacje oraz sposób przedstawiania siebie

gęba

wizerunek narzucony człowiekowi przez innych

upupianie

infantylizowanie i wtłaczanie w rolę niedojrzałego dziecka

groteska

połączenie komizmu, deformacji, sprzeczności i elementów niepokojących

autotematyzm

zwrócenie uwagi utworu na własne powstawanie i sposób opowiadania

Najczęstsze pomyłki

• Józio jest dorosły; rola ucznia nie określa jego rzeczywistego wieku.
• Gęba nie ogranicza się do fizycznego wyglądu.
• Młodziakowie nie są przykładem pełnej wolności od formy.
• Sama zmiana środowiska nie kończy zależności od innych ludzi.

Podsumowanie do zapamiętania

• Autor i narrator nie są tą samą instancją.
• Forma powstaje między ludźmi, także w buncie przeciw innej formie.
• Upupianie wiąże podporządkowanie z przypisaniem niedojrzałości.
• Groteska i autotematyzm wspierają problematykę powieści.