Opracowanie edukacyjne
Krajobrazy Polski – geografia klasa 5
Krajobraz Polski obejmuje rzeźbę terenu, wody i roślinność, ale też pola, drogi oraz zabudowę. W klasie 5 uczysz się rozpoznawać jego cechy i wyjaśniać, jak powstały. Przejdziemy od Bałtyku ku górom, porównując konkretne przykłady. Nazwa województwa nie zastępuje opisu krajobrazu, a administracyjna granica nie musi pokrywać się z granicą krainy geograficznej.
Po tej lekcji potrafisz
- Porządkować pasy krajobrazowe od północy na południe.
- Rozpoznawać ślady działania morza, wiatru i lądolodu.
- Porównywać krajobrazy wapienny, rolniczy oraz miejsko-przemysłowy.
- Łączyć zmiany roślinności w Tatrach z wysokością.
Od Bałtyku ku południu: czytaj mapę pasami
W szkolnym podziale wyróżniamy kolejno pobrzeża, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny, kotliny podgórskie oraz góry. To ogólny układ krain, a nie sześć idealnie prostych pasków. Na mapie najpierw odnajdź Bałtyk, potem sprawdź, który pas leży dalej na południe. Granic nie odczytuj z samego koloru bez spojrzenia na legendę.
Ćwiczenie: podróżny jedzie z okolic Łeby ku Pojezierzu Mazurskiemu, a następnie na Nizinę Mazowiecką. Kolejność przykładów to pobrzeże, pojezierze, nizina. Nie oznacza to, że każdy kilometr podróży biegnie dokładnie na południe. Trasa między konkretnymi miejscami i kolejność szerokich pasów to dwie różne informacje.
Dwa krajobrazy północy: brzeg morza i pojezierze
Nad Bałtykiem można zobaczyć plaże, wydmy, a miejscami klify. Wiatr przenosi luźny piasek i buduje wydmy; fale potrafią podcinać brzeg albo odkładać materiał. Ruchome wydmy chroni Słowiński Park Narodowy. Nazwa pobrzeże wskazuje sąsiedztwo morza, lecz nie mówi, że cały brzeg wygląda tak samo: wysoki klif różni się od niskiej piaszczystej plaży.
Pojezierze Mazurskie ma liczne jeziora i pagórkowatą rzeźbę, związaną z dawną działalnością lądolodu oraz wód roztopowych. Przy rozpoznawaniu fotografii porównaj kilka cech. Samo jezioro nie dowodzi, że oglądasz Mazury, bo jeziora występują także w górach. Zespół jezior, wzgórz i położenie regionu pozwala uzasadnić odpowiedź lepiej niż jeden widoczny element.
Wyżyny: różne skały, różne wykorzystanie
Na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej wapienne skały wiążą się z formami krasowymi, między innymi jaskiniami i ostańcami. Woda zawierająca rozpuszczony dwutlenek węgla stopniowo rozpuszcza wapień. Nie utożsamiaj tej rzeźby z wydmami: tam dominuje przenoszenie piasku, tutaj znaczenie ma skała i działanie wody. Do wyjaśnienia nie trzeba zapamiętywać kształtu każdej pojedynczej skały.
Na Wyżynie Lubelskiej żyzne gleby sprzyjają uprawom. Pola, sady i plantacje tworzą krajobraz rolniczy. Na Wyżynie Śląskiej wydobycie węgla kamiennego przyczyniło się do rozwoju zakładów i miast; hałdy oraz infrastruktura kopalń są śladami tej działalności. Obie krainy należą do pasa wyżyn, lecz nie mają jednakowego krajobrazu ani identycznej gospodarki.
Miasto, kotlina i góry: sprawdź rodzaj informacji
Warszawa jest przykładem krajobrazu miejskiego: duży udział zabudowy, ulic i infrastruktury wynika z działalności człowieka. Wisła i zieleń nadal są elementami tego krajobrazu. Krajobraz miejski nie oznacza usunięcia całej przyrody. W opisie oddziel położenie na nizinie od sposobu zagospodarowania: jedno miejsce może być równocześnie nizinne i miejskie.
Kotliny podgórskie leżą w ogólnym układzie Polski między wyżynami a Karpatami. Dalej na południe Tatry pokazują krajobraz wysokogórski. Wraz ze wzrostem wysokości temperatura na ogół spada i skraca się okres wzrostu roślin, dlatego lasy ustępują kolejnym piętrom roślinności. Ćwiczenie: porównaj dolinę z lasem i wyższy stok z kosodrzewiną. Różnicę wyjaśnia wysokość oraz warunki siedliska, a nie granica województwa.
Plan pracy z materiałem
| Krok | Działanie |
|---|---|
| 1 | Ustal położenie regionu i pas na mapie Polski. |
| 2 | Wymień widoczne cechy: skały, wody, roślinność i zabudowę. |
| 3 | Powiąż cechy z procesem przyrodniczym albo działalnością ludzi. |
| 4 | Porównaj drugi region i wskaż istotną różnicę. |
Najważniejsze pojęcia
- krajobraz kulturowy
- Krajobraz przekształcony przez ludzi, na przykład rolniczy albo miejski.
- wydma
- Wzniesienie z piasku nagromadzonego przez wiatr.
- kras
- Procesy i formy związane z rozpuszczaniem niektórych skał przez wodę.
- piętrowość roślinności
- Zmiana zbiorowisk roślinnych wraz ze zmianą warunków na różnych wysokościach w górach.
Najczęstsze pomyłki
- Jezioro może występować także poza pojezierzem; sprawdź pozostałe cechy.
- Krajobraz miejski nadal zawiera elementy przyrody, na przykład rzekę.
- Wyżyna Śląska i Lubelska należą do tego samego pasa, lecz mają różne przykłady zagospodarowania.
- Granice krain geograficznych i województw opisują różne podziały.
Podsumowanie do zapamiętania
- Od Bałtyku ku górom krajobrazy układają się w ogólne pasy.
- Wiatr buduje wydmy, a lądolód pozostawił ślady na pojezierzach.
- Skały i gleby pomagają wyjaśnić różnice między wyżynami.
- W górach wysokość wpływa na klimat i roślinność.