Opracowanie edukacyjne
Mięczaki – ślimaki, małże i głowonogi. Biologia klasa 6
Mięczaki mają miękkie, nieczłonowane ciało, zwykle podzielone na głowę, nogę i worek trzewiowy. Płaszcz okrywa narządy, tworzy jamę płaszczową i często wytwarza muszlę. Ślimaki, małże oraz głowonogi przekształciły ten wspólny plan do odmiennych sposobów życia: pełzania i zeskrobywania pokarmu, filtrowania wody albo aktywnego polowania. Muszla nie jest więc jedyną cechą grupy, a jej redukcja może zwiększać ruchliwość.
Po tej lekcji potrafisz
- łączyć budowę zwierzęcia z jego funkcją
- porównywać grupy na podstawie cech
- wyjaśniać rozwój i sposób życia
- oceniać znaczenie organizmów dla człowieka i przyrody
Wspólny plan mięczaka
Noga jest umięśnioną częścią służącą do poruszania, przytwierdzania lub chwytania. W worku trzewiowym znajdują się narządy wewnętrzne, natomiast płaszcz oddziela jamę, w której leżą skrzela albo powierzchnia oddechowa. U wielu gatunków wydziela także wapienną muszlę chroniącą ciało.
Większość mięczaków ma otwarty układ krwionośny, w którym płyn częściowo opuszcza naczynia i obmywa narządy. Wyjątkiem są głowonogi z wydajnym układem zamkniętym, wspierającym aktywny tryb życia. Wyjątek pomaga zrozumieć zależność między zapotrzebowaniem na tlen a sposobem transportu substancji.
Ślimaki
U ślimaka noga tworzy szeroką podeszwę przesuwającą ciało po warstwie śluzu. Tarka, czyli radula, jest uzbrojona w drobne ząbki i służy do zeskrobywania pokarmu. Ślimaki wodne oddychają skrzelami, a płucodyszne wykorzystują silnie unaczynioną jamę płaszczową działającą jak płuco.
Skręcona muszla osłania worek trzewiowy, ale u pomrowów i innych ślimaków może być zredukowana. Brak widocznej muszli nie wyklucza więc przynależności do mięczaków. Ślimaki pełnią rolę roślinożerców, detrytusożerców lub drapieżników i są ważnym ogniwem sieci pokarmowych.
Małże
Małże mają ciało zamknięte między dwiema połówkami muszli, nie mają wyraźnej głowy ani tarki. Woda wpływa do jamy płaszczowej, a skrzela uczestniczą jednocześnie w oddychaniu oraz filtrowaniu drobnych cząstek pokarmu. Umięśniona noga pozwala zagrzebywać się w dnie, a niektóre gatunki przytwierdzają się do podłoża.
Filtrując wodę, małże wpływają na jej przejrzystość i obieg materii, lecz mogą również gromadzić zanieczyszczenia oraz toksyny. Obecność małży nie oznacza automatycznie czystej wody. Perła powstaje, gdy płaszcz otacza drażniący element warstwami substancji budującej wewnętrzną część muszli.
Głowonogi
U głowonogów noga przekształciła się w ramiona oraz lejek. Wyrzut wody przez lejek napędza ciało, a ramiona z przyssawkami chwytają zdobycz. Dobrze rozwinięte oczy i układ nerwowy umożliwiają złożone zachowania. Dziobowate szczęki rozdrabniają pokarm.
Muszla jest zewnętrzna u łodzika, wewnętrzna i zredukowana u mątwy lub kałamarnicy, a u ośmiornicy prawie zanika. Głowonogi mają zamknięty układ krwionośny, co usprawnia transport tlenu. Zmiana barwy oraz wyrzut atramentu pomagają w obronie, lecz nie są jednakowe u każdego gatunku.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| pobranie | woda wpływa do jamy płaszczowej |
| wymiana | skrzela pobierają tlen |
| pokarm | cząstki zostają odfiltrowane u małża |
| odpływ | woda opuszcza jamę |
Najważniejsze pojęcia
- płaszcz
- fałd ciała okrywający worek trzewiowy
- tarka
- narząd z ząbkami służący do pobierania pokarmu
- jama płaszczowa
- przestrzeń zawierająca narządy oddechowe
- syfon lub lejek
- umięśniona struktura kierująca przepływem wody
Najczęstsze pomyłki
- Nie każdy mięczak ma zewnętrzną muszlę.
- Małże nie pobierają pokarmu tarką.
- Głowonogi mają zamknięty układ krwionośny, inaczej niż większość mięczaków.
Podsumowanie do zapamiętania
- Płaszcz, noga i worek trzewiowy tworzą podstawowy plan.
- Ślimaki zwykle używają tarki.
- Małże filtrują wodę.
- Głowonogi są aktywnymi drapieżnikami o rozwiniętych zmysłach.