W Rzeczypospolitej szlacheckiej – historia klasa 6

Po tej lekcji potrafisz

• opisać instytucje demokracji szlacheckiej
• wyjaśnić gospodarkę folwarczną
• ocenić znaczenie unii lubelskiej
• odróżnić tolerancję religijną od pełnej równości

Ustrój i stany sejmujące

Sejm walny tworzyli król, senat i izba poselska. Posłów wybierano na sejmikach ziemskich, gdzie szlachta uzgadniała instrukcje oraz sprawy lokalne. Udział polityczny obejmował cały stan szlachecki, dlatego system różnił się od zachodniego absolutyzmu, lecz nie był demokracją powszechną w dzisiejszym znaczeniu.

Przywileje szlacheckie ograniczały możliwość nakładania podatków i stanowienia prawa bez zgody reprezentacji. Zasada Nihil novi z 1505 roku wzmacniała rolę sejmu. Równowaga między monarchą i szlachtą mogła sprzyjać negocjacjom, ale zależała od sprawnego działania instytucji oraz gotowości do ponoszenia kosztów wspólnego państwa.

Folwark, pańszczyzna i handel

Rosnący popyt Europy Zachodniej na zboże sprzyjał rozwojowi folwarków, czyli gospodarstw szlacheckich nastawionych na sprzedaż. Produkty spławiano Wisłą do Gdańska, a stamtąd wysyłano morzem. Miasto i port bogaciły się na pośrednictwie, a właściciele ziemscy zwiększali produkcję.

Podstawą pracy folwarku była pańszczyzna wykonywana przez chłopów. Zwiększanie jej wymiaru ograniczało samodzielność gospodarstw chłopskich i swobodę ludności wiejskiej. Określenie złoty wiek opisuje rozwój państwa i kultury, lecz nie oznacza, że wszystkie grupy społeczne korzystały z dobrobytu w równym stopniu.

Unia Korony i Litwy

Polskę i Litwę łączyła wcześniej osoba władcy oraz wspólne interesy dynastyczne. Zagrożenie ze strony Moskwy, brak następcy Zygmunta II Augusta i potrzeba trwalszego związku doprowadziły do unii lubelskiej z 1569 roku. Powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów ze wspólnym monarchą oraz sejmem.

Oba człony zachowały osobne urzędy, skarb, wojsko i prawo, dlatego nie powstało całkowicie jednolite państwo. Była to unia realna oparta na wspólnych instytucjach, ale respektująca część odrębności. Wielkie, wielonarodowe terytorium dawało możliwości gospodarcze i polityczne, a zarazem wymagało godzenia różnych interesów.

Elekcja, prawa i tolerancja

Po śmierci ostatniego Jagiellona monarchę wybierała szlachta podczas wolnej elekcji. Każdy król miał zaakceptować artykuły henrykowskie, czyli stałe zasady ustroju, oraz pacta conventa zawierające jego osobiste zobowiązania. Mechanizm chronił prawa szlachty, lecz otwierał też pole rywalizacji obcych dworów.

Konfederacja warszawska z 1573 roku zobowiązywała szlachtę różnych wyznań do zachowania pokoju religijnego. Było to istotne osiągnięcie na tle europejskich wojen religijnych. Nie oznaczało jednak nowoczesnej równości wszystkich mieszkańców: ochrona dotyczyła przede wszystkim stanu szlacheckiego, a praktyka zmieniała się wraz z sytuacją polityczną.

Chronologia

Najważniejsze pojęcia

sejmik

lokalne zgromadzenie szlachty

folwark

duże gospodarstwo produkujące głównie na sprzedaż

unia realna

związek państw mających wspólne instytucje

wolna elekcja

wybór monarchy przez uprawnioną szlachtę

Najczęstsze pomyłki

• Demokracja szlachecka nie obejmowała wszystkich mieszkańców.
• Korona i Litwa nie utraciły po unii wszystkich odrębnych instytucji.
• Tolerancja religijna nie była pełną równością prawną wszystkich wyznań i stanów.

Podsumowanie do zapamiętania

• Sejm i sejmiki były podstawą udziału szlachty w rządzeniu.
• Eksport zboża wzmacniał folwarki i obciążenia chłopów.
• Unia lubelska stworzyła Rzeczpospolitą Obojga Narodów.
• Wolna elekcja ograniczała dziedziczność tronu.