Opracowanie edukacyjne
Środowisko przyrodnicze Polski – geografia klasa 7
Środowisko przyrodnicze Polski powstało pod wpływem budowy geologicznej, zlodowaceń, klimatu, wód, gleb i organizmów. Elementy te tworzą system: rzeźba wpływa na spływ rzek, klimat na roślinność i gleby, a człowiek przekształca wszystkie składniki. Polska ma przeważnie charakter nizinny, lecz pasowy układ rzeźby obejmuje także pojezierza, wyżyny, kotliny i góry. Zróżnicowanie regionów wynika z odmiennej historii geologicznej oraz położenia.
Po tej lekcji potrafisz
- odczytywać informacje z map, wykresów i danych
- wyjaśniać zależności przyczynowo-skutkowe
- porównywać regiony Polski
- formułować wnioski poparte dowodami
Położenie i pasy rzeźby
Polska leży w Europie Środkowej, nad Morzem Bałtyckim, w dorzeczach Wisły i Odry. Rozciągłość południkowa wpływa na różnicę długości dnia między północą i południem, a równoleżnikowa na różnicę czasu słonecznego między wschodem oraz zachodem. Położenie przejściowe dotyczy również klimatu i form terenu.
Od północy ku południu występują pobrzeża, pojezierza, niziny środkowopolskie, wyżyny, kotliny podkarpackie i góry. Układ nie jest idealnym zestawem prostych pasów, lecz pomaga uporządkować zróżnicowanie. Większość obszaru znajduje się poniżej 300 metrów, dlatego średnia wysokość Polski jest niewielka.
Geologia i zlodowacenia
Najstarsze skały odsłaniają się między innymi w Sudetach, a Karpaty powstały podczas młodszych ruchów górotwórczych. Surowce są związane z budową geologiczną: węgiel kamienny z dawnymi osadami roślinnymi, sól z odparowywaniem mórz, a rudy miedzi z określonymi seriami skalnymi.
Lądolód skandynawski wielokrotnie wkraczał na obszar Polski. Na północy pozostawił młodoglacjalne wzgórza morenowe, rynny jeziorne i głazy narzutowe. W centrum starsze formy zostały silniej wyrównane oraz przekształcone. Less na wyżynach tworzył żyzne gleby, ale jest podatny na erozję i rozwój wąwozów.
Klimat, wody i gleby
Klimat jest umiarkowany ciepły przejściowy, ponieważ ścierają się wpływy oceaniczne i kontynentalne. Zachód ma zwykle łagodniejsze zimy, a ku wschodowi rośnie roczna amplituda temperatury. Opady zależą między innymi od wysokości i rzeźby, dlatego najwyższe sumy występują w górach, nie na całym południu jednakowo.
Wisła i Odra odprowadzają większość wód do Bałtyku. Reżim rzek zależy od opadów oraz topnienia śniegu, co może powodować wezbrania. Gleby bielicowe są na ogół słabsze, brunatne i płowe mają różną przydatność, a czarnoziemy należą do najżyźniejszych. Jakość zależy także od wilgotności i działalności człowieka.
Morze, góry i ochrona
Bałtyk jest morzem płytkim, chłodnym i słonawym, ponieważ wymiana z oceanem jest ograniczona, a rzeki dostarczają słodkiej wody. Mała głębokość sprzyja szybkim zmianom temperatury i wrażliwości na zanieczyszczenia. Wybrzeże podlega abrazji, transportowi piasku oraz akumulacji tworzącej mierzeje.
W górach wysokość zmienia temperaturę i warunki życia, tworząc piętra roślinne. Strome stoki zwiększają szybkość spływu, ryzyko erozji i powodzi. Parki narodowe chronią najcenniejsze obszary, lecz procesy przyrodnicze przekraczają granice administracyjne, dlatego potrzebne są także korytarze ekologiczne oraz odpowiedzialne gospodarowanie poza parkami.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| etap 1 | budowa geologiczna tworzy podłoże |
| etap 2 | lód i woda modelują rzeźbę |
| etap 3 | klimat wpływa na wody oraz gleby |
| etap 4 | organizmy i człowiek przekształcają krajobraz |
Najważniejsze pojęcia
- rzeźba młodoglacjalna
- urozmaicone formy pozostawione przez ostatnie zlodowacenie
- klimat przejściowy
- klimat zmienny pod wpływem mas oceanicznych i kontynentalnych
- dorzecze
- obszar odprowadzający wodę do jednej rzeki
- abrazja
- niszczenie brzegu przez fale
Najczęstsze pomyłki
- Polska jest krajem nizinnym, ale nie całkowicie płaskim.
- Klimat przejściowy nie oznacza stałej pogody.
- Kolor gleby sam nie wystarcza do oceny jej żyzności.
Podsumowanie do zapamiętania
- Pasowy układ porządkuje rzeźbę Polski.
- Zlodowacenia szczególnie ukształtowały północ i centrum.
- Klimat łączy wpływy oceanu oraz kontynentu.
- Wody, gleby i roślinność pozostają we wzajemnych zależnościach.