Kierunki świata, plan i mapa – przyroda klasa 4

Po tej lekcji potrafisz

• wyznaczać kierunki główne i pośrednie
• odczytywać legendę oraz skalę
• orientować mapę w terenie
• planować bezpieczną trasę

Kierunki i kompas

Cztery kierunki główne to północ, południe, wschód i zachód; między nimi leżą kierunki pośrednie. Na typowej mapie północ jest u góry, o ile strzałka lub róża kierunków nie wskazuje inaczej. Skróty N, S, E i W pochodzą z nazw angielskich.

Igła kompasu ustawia się w ziemskim polu magnetycznym, a oznaczony koniec wskazuje przybliżoną północ magnetyczną. Kompas należy trzymać poziomo, z dala od magnesów i dużych metalowych przedmiotów. Dopiero po uspokojeniu igły obraca się mapę zgodnie z północą.

Plan, mapa i legenda

Plan przedstawia niewielki obszar bardzo szczegółowo, zwykle bez uwzględniania krzywizny Ziemi. Mapa może obejmować większy teren i wymaga odpowiedniego odwzorowania. Oba przedstawienia używają znaków umownych, których znaczenie wyjaśnia legenda.

Kolor lub symbol nie ma jednego uniwersalnego znaczenia na każdej mapie, dlatego legendę sprawdza się przed interpretacją. Siatka ulic, rzeka, szlak i poziomice przekazują różne informacje. Tytuł mówi, czego dotyczy opracowanie, a skala określa stopień pomniejszenia.

Skala, trasa i bezpieczeństwo

W skali 1:10 000 jeden centymetr na mapie odpowiada 10 000 cm, czyli 100 m w terenie. Najpierw mierzy się odcinek, następnie mnoży przez mianownik skali i zamienia jednostki. Kręta droga jest dłuższa niż prosty odcinek między jej końcami.

Przed wyjściem należy sprawdzić trasę, pogodę i czas powrotu, poinformować opiekuna oraz zabrać wodę i potrzebne wyposażenie. Telefon może się rozładować lub stracić zasięg, dlatego przydatne są mapa, znajomość oznaczeń i regularne sprawdzanie pozycji.

Od planu do sprawdzenia trasy

Odległość na planie należy odczytywać razem ze skalą i legendą. Dwa centymetry na różnych mapach mogą oznaczać zupełnie inne drogi. Zanim uczeń przeliczy długość, powinien ustalić jednostki po obu stronach skali. Przykład 1:10 000 opisuje stosunek długości, a nie powierzchni. Nie oznacza też, że każda droga jest prostą linią między zaznaczonymi punktami.

Na planie trasa może omijać budynek, zbiornik lub teren niedostępny. Jej długość trzeba wtedy zmierzyć wzdłuż kolejnych odcinków, zamiast mierzyć tylko odległość w linii prostej. Kierunek ustalony kompasem i długość przeliczona ze skali są różnymi informacjami. Razem pomagają opisać trasę, lecz nie zastępują sprawdzenia znaków i bezpiecznych warunków przejścia.

Najważniejsze pojęcia

orientowanie mapy

ustawienie kierunków mapy zgodnie z terenem

legenda

objaśnienie znaków i barw mapy

skala

stosunek odległości na mapie do odległości rzeczywistej

azymut

kąt określający kierunek względem północy

Najczęstsze pomyłki

• Góra kartki nie zawsze oznacza północ.
• W skali 1:10 000 jeden centymetr nie oznacza 10 kilometrów.
• Kolory i znaki odczytuje się według legendy konkretnej mapy.

Podsumowanie do zapamiętania

• Kierunki tworzą uporządkowany układ odniesienia.
• Mapa wymaga legendy, skali i orientacji.
• Jednostki trzeba zamienić po obliczeniu odległości.
• Bezpieczna trasa wymaga planu i kontroli położenia.