Opracowanie edukacyjne
Układ pokarmowy i odżywianie – biologia klasa 7
Droga kanapki przez organizm nie kończy się na połknięciu. Pokarm trzeba rozdrobnić, strawić i przenieść jego składniki przez ścianę jelita. Rozróżnienie tych czynności pozwala wyjaśnić, dlaczego żołądek, wątroba i jelito cienkie pełnią odmienne zadania, chociaż uczestniczą w tym samym procesie odżywiania.
Po tej lekcji potrafisz
- Prześledzić drogę pokarmu i wskazać gruczoły trawienne.
- Odróżnić rozdrabnianie i emulgowanie od trawienia enzymatycznego.
- Powiązać powierzchnię jelita z wchłanianiem.
- Wyjaśnić rolę błonnika oraz odzyskiwania wody.
Kęs w drodze do żołądka
Zęby rozdrabniają pokarm, a język miesza go ze śliną. Rozdrobnienie zwiększa powierzchnię dostępną dla enzymów, lecz samo nie zamienia skrobi w cukry proste. Amylaza ślinowa rozpoczyna jej trawienie. To dwa współdziałające procesy: mechaniczny i chemiczny. Połknięty kęs przemieszcza się przez gardło i przełyk do żołądka.
Przesuwanie zawartości przewodu umożliwia perystaltyka, czyli następujące po sobie skurcze jego ścian. Transport nie zależy wyłącznie od grawitacji. Tchawica nie jest odcinkiem drogi pokarmowej. W czasie połykania organizm chroni wejście do dróg oddechowych; rozgałęzienie dróg w okolicy gardła nie oznacza, że pokarm ma przepływać przez płuca.
Co rozkładają enzymy, a co robi żółć?
W żołądku pokarm jest mieszany z sokiem żołądkowym. Kwaśne środowisko umożliwia działanie pepsyny, która rozpoczyna trawienie białek. Nie oznacza to zakończenia całego trawienia. Enzymy mają określone substraty: amylaza nie zastępuje pepsyny, a lipaza nie przejmuje zadania enzymu rozkładającego skrobię.
Do dwunastnicy docierają sok trzustkowy i żółć. Wątroba wytwarza żółć, a pęcherzyk żółciowy ją gromadzi. Żółć rozprasza duże krople tłuszczu na mniejsze, zwiększając powierzchnię działania lipaz. Jest to emulgowanie, nie enzymatyczne rozcinanie cząsteczek tłuszczu. Trzustka dostarcza natomiast enzymów uczestniczących w trawieniu różnych składników pokarmowych.
Dlaczego jelito cienkie ma tak dużą powierzchnię?
W jelicie cienkim trawienie prowadzi do powstania substancji możliwych do wchłonięcia, na przykład cukrów prostych i aminokwasów. Fałdy błony śluzowej, kosmki oraz mikrokosmki zwiększają powierzchnię kontaktu treści jelita z nabłonkiem. Wchłanianie to przechodzenie substancji do środowiska wewnętrznego, a nie dalsze mechaniczne przesuwanie pokarmu.
Naczynia krwionośne i limfatyczne kosmków odbierają wchłonięte składniki. Dzięki transportowi docierają one do narządów, gdzie mogą służyć jako budulec lub źródło energii. Gruba warstwa mięśni nie zastępuje dużej powierzchni nabłonka: pomaga mieszać treść, ale pełni inne zadanie niż kosmki.
Niestrawione resztki i przykład z posiłku
Jelito grube odzyskuje wodę i sole mineralne oraz uczestniczy w formowaniu kału. Błonnik jest odporny na działanie enzymów trawiennych człowieka i wspiera przesuwanie treści. Nie można więc opisywać go jako składnika, który człowiek trawi tak samo jak skrobię i wchłania w postaci glukozy.
Przeanalizuj pieczywo z twarożkiem: skrobia zaczyna być trawiona już w jamie ustnej, białka w żołądku, a dalsze procesy zachodzą w jelicie cienkim. Wchłanianie składników następuje po ich przygotowaniu przez trawienie. Samo odnalezienie pokarmu w żołądku nie jest dowodem, że wszystkie jego składniki trawią się właśnie tam.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| Jama ustna | Rozdrabnianie i początek trawienia skrobi. |
| Gardło i przełyk | Połykanie i przesuwanie kęsa. |
| Żołądek | Mieszanie oraz początek trawienia białek. |
| Jelito cienkie | Dalsze trawienie i główne miejsce wchłaniania. |
| Jelito grube | Odzyskiwanie wody i formowanie kału. |
Najważniejsze pojęcia
- perystaltyka
- Fale skurczów ściany przewodu pokarmowego przesuwające jego zawartość.
- enzym trawienny
- Białko przyspieszające rozkład określonych składników pokarmu.
- emulgowanie
- Rozpraszanie dużych kropli tłuszczu na mniejsze bez rozcinania cząsteczek.
- wchłanianie
- Przechodzenie substancji przez nabłonek jelita do środowiska wewnętrznego.
- błonnik
- Składniki pokarmowe odporne na enzymy trawienne człowieka, wspierające pracę jelit.
Najczęstsze pomyłki
- Żółć powstaje w wątrobie, nie w pęcherzyku żółciowym.
- Emulgowanie nie jest tym samym co trawienie przez lipazę.
- Większość produktów trawienia wchłania jelito cienkie, nie żołądek.
- Przesuwanie pokarmu nie zależy wyłącznie od siły ciężkości.
Podsumowanie do zapamiętania
- Odróżniaj drogę pokarmu od dopływu wydzielin gruczołów.
- Każdy enzym ma określone zadanie.
- Duża powierzchnia nabłonka wspiera wchłanianie.
- Jelito grube i błonnik uczestniczą w gospodarowaniu resztkami.