Świat po II wojnie i zimna wojna – historia klasa 8

Po tej lekcji potrafisz

• Wyjaśnić znaczenie zimnej wojny i wojen zastępczych.
• Odróżnić plan Marshalla, NATO i Układ Warszawski.
• Porównać wojnę koreańską, kryzys kubański i dekolonizację.
• Uporządkować przemiany z lat 1989–1991.

Rywalizacja bez wojny totalnej supermocarstw

Zimna wojna obejmowała spór polityczny i ideologiczny, wyścig zbrojeń, propagandę oraz presję gospodarczą. USA i ZSRS unikały pełnoskalowej wojny między sobą, ale wspierały różne strony konfliktów regionalnych. Nazwa zimna nie oznacza braku ofiar. Walki w krajach objętych wojną zastępczą mogły być bardzo intensywne i długotrwałe.

Porównaj dwa opisy: dostawy sprzętu dla sojusznika oraz negocjacje o ograniczeniu rakiet. Pierwszy pokazuje wspieranie własnego obozu, drugi próbę kontrolowania ryzyka. Oba mogą należeć do tej samej rywalizacji. Nie należy więc uznawać pojedynczego porozumienia za dowód, że mocarstwa porzuciły wszystkie sprzeczne interesy.

Odbudowa gospodarcza i dwa sojusze

Plan Marshalla był amerykańskim programem pomocy w odbudowie gospodarek europejskich. Wzmacniał współpracę Zachodu z USA i sprzyjał stabilizacji. Nie był nazwą organizacji wojskowej. ZSRS odrzucił udział oraz powstrzymał państwa zależne przed przystąpieniem. Przykład pokazuje, że decyzja gospodarcza może mieć równocześnie znaczenie polityczne.

NATO utworzono w 1949 roku jako zachodni sojusz obronny. Układ Warszawski powstał w 1955 roku jako sojusz polityczno-wojskowy bloku wschodniego z dominującą rolą ZSRS. Daty dzieli sześć lat, dlatego nie były to organizacje założone jednocześnie. Łącz nazwę z funkcją, obozem i kolejnością powstania.

Korea i Kuba: różne postacie konfrontacji

Wojna koreańska rozpoczęła się w 1950 roku atakiem Północy na Południe. Południe wsparły siły pod flagą ONZ z dominującym udziałem USA, a Północ otrzymała między innymi bezpośrednie wsparcie wojsk chińskich. Rozejm z 1953 roku przerwał walki i utrwalił podział w pobliżu 38. równoleżnika. Rozejm nie jest tym samym co traktat pokojowy.

Kryzys kubański w październiku 1962 roku wiązał się z sowieckimi rakietami na Kubie. USA zastosowały blokadę morską nazywaną kwarantanną, a negocjacje doprowadziły do wycofania wyrzutni i obietnicy nieatakowania wyspy. W odróżnieniu od Korei najważniejszym problemem była bezpośrednia groźba eskalacji nuklearnej, a nie wieloletnia kampania lądowa na półwyspie.

Dekolonizacja i odprężenie

Po wojnie przyspieszyła dekolonizacja: dotychczasowe kolonie uzyskiwały niepodległość. Sprzyjały temu osłabienie europejskich metropolii oraz rozwój ruchów narodowych. W jednych państwach prowadziły do niej negocjacje, w innych walki. Nowe kraje miały własne interesy i nie tworzyły jednego wspólnego sojuszu wojskowego podporządkowanego identycznemu programowi.

Odprężenie w latach siedemdziesiątych oznaczało względną poprawę relacji USA–ZSRS i rozmowy o ograniczeniu części zbrojeń. Nie usunęło konfliktów regionalnych ani sporów ideologicznych. Aby poprawnie zinterpretować źródło o negocjacjach, zapytaj, czego dotyczyło porozumienie. Ograniczenie określonego uzbrojenia nie jest automatycznie rozwiązaniem wszystkich problemów międzynarodowych.

1989–1991: proces, a nie jedna data

9 listopada 1989 roku otwarcie granicy w Berlinie stało się symbolem załamania podziału Europy. Nie było jeszcze zjednoczeniem Niemiec: to nastąpiło 3 października 1990 roku. Rozpad ZSRS przypadł na 1991 rok. Uporządkowanie trzech etapów zapobiega przenoszeniu wszystkich przemian na dzień upadku muru.

Przemiany łączyły upadek rządów komunistycznych w regionie z zanikiem dotychczasowych struktur bloku wschodniego. W 1991 roku rozwiązano Układ Warszawski, lecz NATO nadal istniało. Na mapie zmieniały się także granice i liczba państw. Ocena końca zimnej wojny wymaga więc jednocześnie chronologii, nazw instytucji i rozpoznania ich dalszych losów.

Chronologia

Najważniejsze pojęcia

zimna wojna

Wielopłaszczyznowa rywalizacja USA i ZSRS oraz ich bloków po II wojnie światowej.

wojna zastępcza

Konflikt, w którym rywalizujące mocarstwa wspierają przeciwne strony.

dekolonizacja

Proces zanikania zależności kolonialnej i uzyskiwania niepodległości.

odprężenie

Względne zmniejszenie napięcia i rozwój negocjacji między rywalami.

rozejm

Porozumienie przerywające działania zbrojne, bez koniecznego zawarcia pokoju.

Najczęstsze pomyłki

• Plan Marshalla był pomocą gospodarczą, a nie sojuszem obronnym.
• Rozejm koreański nie zjednoczył obu państw.
• Odprężenie nie zakończyło całej rywalizacji mocarstw.
• Upadek muru, zjednoczenie Niemiec i rozpad ZSRS miały różne daty.

Podsumowanie do zapamiętania

• Rozpoznawaj polityczne, gospodarcze i wojskowe formy rywalizacji.
• Wskazuj funkcję każdej organizacji lub programu.
• Porównuj cel, uczestników i wynik kryzysów.
• Koniec podziału Europy przedstawiaj jako ciąg wydarzeń.