Opracowanie edukacyjne
Polska w latach 1944–1989 – historia klasa 8
Polska lat 1944–1989 zmieniała się pod wpływem zależności od ZSRS, działań władz komunistycznych oraz oporu społecznego. Prześledź sposób utrwalania systemu i kolejne kryzysy. Przy każdym proteście ustal jego przyczynę, uczestników, reakcję rządzących oraz następstwa.
Po tej lekcji potrafisz
- Wyjaśnić zależność powojennej władzy od ZSRS.
- Rozpoznać ograniczenia konkurencji politycznej.
- Porównać protesty z 1956, 1968, 1970 i 1976 roku.
- Wyjaśnić znaczenie Solidarności i częściowo wolnych wyborów z 1989 roku.
Jak utrwalano nową władzę?
PKWN powstał w 1944 roku pod patronatem ZSRS jako konkurencyjny ośrodek władzy wobec rządu RP na uchodźstwie. Nie pochodził z wolnych wyborów i nie był Delegaturą Państwa Podziemnego. Przy ocenie instytucji nie wystarczy jej nazwa: trzeba ustalić sposób powołania, zaplecze siłowe i rzeczywistą zależność polityczną.
Wybory z 1947 roku odbyły się w warunkach represji wobec opozycyjnego PSL, cenzury, nacisków i fałszowania wyników. Sama obecność kart wyborczych nie oznaczała wolnej konkurencji. Własny przykład porównania kryteriów: możliwość zgłoszenia listy jest czym innym niż swoboda kampanii, a ta nie zastępuje uczciwego liczenia głosów.
PZPR i ograniczona konkurencja
PZPR utworzono w 1948 roku z połączenia PPR i podporządkowanej jej PPS. Partia kontrolowała aparat państwowy i wyznaczała politykę. Legalnie działały także ZSL i SD, ale w systemie hegemonicznym pełniły funkcje podporządkowane. Istnienie kilku nazw partyjnych nie dowodziło, że opozycja mogła w wolnych wyborach przejąć rządy.
Cenzura oraz aparat represji ograniczały publiczną krytykę i niezależne organizowanie się. Napięcia gospodarcze łączyły się z brakiem wpływu obywateli na decyzje władz. Dlatego protest rozpoczęty od sporu płacowego mógł szybko objąć postulaty polityczne. Rozdzielenie bezpośredniej przyczyny od szerszego tła pomaga wyjaśnić przebieg kryzysu.
1956, 1968 i 1970: trzy różne kryzysy
Poznański Czerwiec 1956 rozpoczął się od robotniczych sporów ekonomicznych, ale przyniósł także żądania polityczne. Władze użyły siły, a kryzys był ważnym etapem prowadzącym do przemian Października. Marzec 1968 miał inny bezpośredni kontekst: protesty studenckie przeciw cenzurze i represjom po zdjęciu Dziadów z afisza.
Władze wykorzystały kryzys marcowy do kampanii antysemickiej i antyinteligenckiej, prowadzącej między innymi do przymusowej emigracji. Grudzień 1970 dotyczył natomiast protestów robotników Wybrzeża po podwyżkach cen. Użycie broni i ofiary pogłębiły kryzys; Władysława Gomułkę zastąpił Edward Gierek. Nie zamieniaj miejscami przyczyn ani uczestników tych wydarzeń.
Od pomocy represjonowanym do Solidarności
Po protestach w czerwcu 1976 roku w Radomiu, Ursusie i innych ośrodkach uczestników dotknęły represje. We wrześniu powstał Komitet Obrony Robotników. Organizował pomoc materialną i prawną, wspierał rodziny oraz informował o nadużyciach. Była to inicjatywa niezależnej opozycji, nie urząd utworzony przez kierownictwo PZPR.
Strajki sierpniowe w 1980 roku doprowadziły do porozumień umożliwiających powstanie niezależnych związków zawodowych. Solidarność stała się wielomilionowym ruchem społecznym. Nie oznaczało to jednak objęcia przez nią części ministerstw ani przejęcia administracji. Zgoda na legalne organizowanie się i udział w rządzeniu to odmienne uprawnienia.
Stan wojenny i przełom wyborczy
W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku władze rozpoczęły wprowadzanie stanu wojennego: internowania, ograniczenia swobód i tłumienie protestów. Solidarność została zmuszona do działania w podziemiu. Jej aktywność nie zniknęła całkowicie. Nie był to skutek wkroczenia wojsk Układu Warszawskiego do Polski ani wydarzenie po wyborach z 1989 roku.
Wybory kontraktowe przeprowadzono 4 i 18 czerwca 1989 roku. W Sejmie 65% mandatów zarezerwowano dla PZPR i sojuszników, a rywalizacja dotyczyła pozostałych 35%, czyli 161 miejsc. Senat wybierano bez takiej puli zastrzeżonej. Po obu turach kandydaci Komitetu Obywatelskiego Solidarność zdobyli 161 mandatów sejmowych i 99 senatorskich.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1944–1947 | Tworzenie zależnego od ZSRS ośrodka władzy i sfałszowane wybory. |
| 1956 | Poznański Czerwiec i przemiany Października. |
| 1968 i 1970 | Kryzys marcowy oraz protesty Grudnia na Wybrzeżu. |
| 1976 | Protesty czerwcowe i utworzenie KOR. |
| 1980–1981 | Narodziny Solidarności, następnie wprowadzenie stanu wojennego. |
| 4 i 18 VI 1989 | Dwie tury wyborów kontraktowych. |
Najważniejsze pojęcia
- partia hegemoniczna
- Partia dominująca nad państwem i podporządkowanymi partnerami politycznymi.
- cenzura
- Kontrola przekazu ograniczająca publikowanie niepożądanych przez władzę treści.
- opozycja
- Środowiska przeciwstawiające się polityce i systemowi rządzących.
- internowanie
- Pozbawienie wolności na podstawie decyzji administracyjnej, zastosowane wobec działaczy w stanie wojennym.
- wybory kontraktowe
- Wybory z 1989 roku według uzgodnień rezerwujących część mandatów sejmowych dla obozu władzy.
Najczęstsze pomyłki
- Wybory w 1947 roku nie były wolną konkurencją.
- Legalne ZSL i SD nie tworzyły równorzędnej alternatywy dla PZPR.
- Marzec 1968 i Grudzień 1970 miały innych głównych uczestników i impulsy.
- W 1989 roku zasady wyboru Sejmu i Senatu różniły się.
Podsumowanie do zapamiętania
- Wyjaśniaj zależność instytucji, nie tylko ich formalne nazwy.
- Porównuj protesty przez przyczynę, uczestników i skutek.
- KOR i Solidarność miały różny początek oraz zakres działania.
- Oddziel represje stanu wojennego od późniejszych negocjacji i wyborów.