Polska i świat po 1989 roku – historia klasa 8

Po tej lekcji potrafisz

• Uporządkować przemiany wyborcze z lat 1989–1991.
• Wyjaśnić cele i społeczne koszty reform gospodarczych.
• Rozpoznać etapy przyjęcia Konstytucji RP z 1997 roku.
• Odróżnić drogę Polski do NATO od wejścia do Unii Europejskiej.

Od wyborów kontraktowych do wolnego parlamentu

24 sierpnia 1989 roku Sejm powołał Tadeusza Mazowieckiego na premiera. Przełom polegał na objęciu tej funkcji przez działacza opozycji, ale gabinet pozostawał koalicyjny i obejmował także członków PZPR. Nie należy opisywać sierpnia jako natychmiastowego zniknięcia wszystkich dawnych instytucji i wpływów. Zmiana miała kolejne, odrębne etapy.

W 1990 roku przeprowadzono pierwsze powszechne wybory prezydenckie III RP. Lech Wałęsa pokonał w drugiej turze Stanisława Tymińskiego. Pierwsze po wojnie w pełni wolne wybory parlamentarne odbyły się 27 października 1991 roku. Głosowania z czerwca 1989 roku były wcześniejsze, lecz w Sejmie nadal obowiązywał podział mandatów uzgodniony z obozem komunistycznym.

Reforma gospodarki: cele i konsekwencje

Reformy wdrażane od początku 1990 roku, nazywane planem Balcerowicza, miały przestawić gospodarkę centralnie planowaną na rynkową. Obejmowały uwalnianie cen, ograniczanie deficytu i dotacji dla nierentownych przedsiębiorstw oraz zmianę struktury własności. Prywatyzacja oznaczała przechodzenie własności do sektora prywatnego, a nie przywrócenie administracyjnego ustalania większości cen.

Przekształcenia miały koszty społeczne: utratę części miejsc pracy, wzrost bezrobocia i silny wzrost cen na początku przemian. Wywoływały protesty. W opisie źródła odróżniaj zamierzony cel od doświadczonego skutku. Dążenie do stabilizacji gospodarki nie dowodzi, że każda rodzina od razu odczuła poprawę; spadek bezpieczeństwa zatrudnienia był rzeczywistym problemem.

Konstytucja: trzy etapy i podział władz

Zgromadzenie Narodowe uchwaliło Konstytucję RP 2 kwietnia 1997 roku. Obywatele zatwierdzili ją w referendum 25 maja, a weszła w życie 17 października. To trzy różne czynności. Dokument może być już uchwalony, lecz jeszcze nie obowiązywać. Dlatego pytanie o początek obowiązywania wymaga daty październikowej, a nie kwietniowej.

Zgodnie z konstytucyjnym podziałem władz ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, wykonawczą Prezydent RP oraz Rada Ministrów, a sądowniczą sądy i trybunały. Przyporządkowanie ma wynikać z funkcji. Zestawienie parlamentu z tworzeniem ustaw jest poprawne; wpisanie rządu jako organu sprawującego władzę ustawodawczą miesza odrębne rodzaje władzy.

NATO i Unia Europejska: dwie drogi członkostwa

Polska przystąpiła do Partnerstwa dla Pokoju w 1994 roku, została zaproszona do rozmów akcesyjnych NATO w 1997 roku, a członkiem sojuszu została 12 marca 1999 roku. Kolejne etapy nie są zamienne. Zaproszenie do rozmów nie oznacza jeszcze członkostwa, a udział w programie współpracy nie jest datą uzyskania pełnych praw sojusznika.

Traktat o przystąpieniu do Unii Europejskiej podpisano 16 kwietnia 2003 roku. Referendum akcesyjne odbyło się 7–8 czerwca, a członkostwo rozpoczęło się 1 maja 2004 roku. NATO i UE są różnymi organizacjami. Samo wystąpienie w źródle słowa integracja nie wystarcza: rozpoznaj, której organizacji dotyczą dokument, głosowanie i data wejścia.

Polska w zmieniającej się Europie

Przemiany polskie zachodziły wraz z rozpadem zimnowojennego podziału kontynentu. Mur berliński przestał blokować przechodzenie granicy w listopadzie 1989 roku, Niemcy zjednoczyły się w październiku 1990 roku, a Układ Warszawski rozwiązano w 1991 roku. Nie były to zdarzenia jednoczesne ani utworzenie dwóch nowych państw niemieckich.

Uporządkuj własną notatkę w trzech kolumnach: zmiana ustroju, reforma gospodarcza i integracja międzynarodowa. Przykładowo wolne wybory parlamentarne należą do pierwszej, przekształcenia własności do drugiej, a członkostwo w NATO do trzeciej. Następnie dodaj daty. Takie zestawienie pokazuje współistnienie procesów, zamiast sprowadzać całą transformację do jednego wydarzenia.

Chronologia

Najważniejsze pojęcia

transformacja

Proces zasadniczej zmiany ustroju i sposobu funkcjonowania gospodarki.

prywatyzacja

Przenoszenie własności przedsiębiorstw lub ich części do sektora prywatnego.

referendum

Bezpośrednie głosowanie obywateli nad określoną sprawą.

konstytucja

Ustawa zasadnicza określająca podstawy ustroju państwa.

akcesja

Przystąpienie państwa do organizacji na uzgodnionych warunkach.

Najczęstsze pomyłki

• Czerwiec 1989 i październik 1991 miały odmienne zasady wyboru Sejmu.
• Cele reform nie oznaczały braku ich społecznych kosztów.
• Uchwalenie konstytucji i jej wejście w życie to różne daty.
• Wejście do NATO w 1999 roku nie było wejściem do UE.

Podsumowanie do zapamiętania

• Transformację opisuj jako kilka powiązanych procesów.
• Przy reformach rozróżniaj cel, narzędzia i skutki.
• Łącz każdą instytucję z właściwą funkcją.
• Osobno porządkuj etapy członkostwa w obu organizacjach.