Opracowanie edukacyjne

Narrator, fabuła, wydarzenie i bohater – język polski klasa 4

Autor jest rzeczywistą osobą tworzącą utwór. Narrator to głos opowiadający w tekście o świecie przedstawionym. Gdy czytasz zdanie „Schowałem mapę do kieszeni”, nie możesz na tej podstawie stwierdzić, że pisarz naprawdę odbył opisywaną wyprawę. Wypowiedź należy do opowiadającego, którego autor stworzył na potrzeby historii. Podobnie aktor odgrywający rolę nie staje się postacią, którą przedstawia.

Opracowanie: redakcja Quizowania · Standardy redakcyjne · Zgłoś błąd

Po tej lekcji potrafisz

Odróżnić autora od narratora.
Rozpoznać narrację pierwszoosobową i trzecioosobową.
Połączyć zdarzenia w fabułę i wskazać wątek.
Uzasadnić cechę bohatera jego zachowaniem.

Kto napisał, a kto opowiada?

Narrator może uczestniczyć w zdarzeniach jako bohater lub świadek. Może też opowiadać o innych postaciach. Te możliwości pomagają oddzielić dwie kwestie: kto przekazuje historię i o kim jest historia. Osoba najczęściej opisywana nie musi być osobą opowiadającą. Czytelnik natomiast poznaje utwór, ale samo czytanie nie czyni go narratorem.

Osoba narracji i zakres wiedzy

Porównaj: „Znalazłam ślady przy strumieniu” oraz „Ada znalazła ślady przy strumieniu”. W pierwszym zdaniu opowiadająca mówi o sobie; forma „znalazłam” wskazuje pierwszą osobę. W drugim zdaniu opisano Adę w trzeciej osobie. Zaimek „ja” nie jest konieczny do rozpoznania narracji pierwszoosobowej, bo informację o osobie może zawierać czasownik.

Nie każda wypowiedź bohatera określa jednak osobę narracji całego fragmentu. W zdaniu „Ada powiedziała: «Znalazłam ślady»” narrator mówi o Adzie w trzeciej osobie, a pierwsza osoba pojawia się w przytoczonej wypowiedzi postaci. Czytaj więc również otoczenie dialogu. Samo znalezienie słowa „ja” nie wystarcza do opisania całego sposobu opowiadania.

Trzecia osoba nie oznacza automatycznie wszechwiedzy. Żeby ją ocenić, sprawdź, czy narrator zna myśli różnych postaci, zdarzenia z odległych miejsc lub fakty niedostępne bohaterom. Osoba gramatyczna i wiedza narratora są powiązanymi, ale odrębnymi cechami opowiadania.

Zdarzenie, wątek i retrospekcja

Zdanie „Most był drewniany i wąski” opisuje miejsce. Zdanie „Ada przeszła przez most i znalazła zgubiony plecak” przedstawia zdarzenia zmieniające sytuację. W fabule ważne są nie tylko kolejne działania, lecz także ich powiązania: znalezienie śladów skłania bohaterkę do poszukiwań, a odnalezienie plecaka pomaga jej rozwiązać zagadkę.

Wątek skupia powiązane zdarzenia dotyczące postaci lub problemu. Poszukiwanie właściciela plecaka może być wątkiem głównym, a przygotowanie szkolnego przedstawienia — wątkiem pobocznym tej samej historii. Nie każda fabuła musi mieć wiele wątków. Cofnięcie opowieści do wcześniejszego zdarzenia, na przykład wspomnienia sprzed roku, nazywamy retrospekcją. Wtedy kolejność opowiadania różni się od kolejności wydarzeń w świecie utworu.

Cechę bohatera poprzyj przykładem

Bohater główny znajduje się w centrum opowiadanej historii: jego losy tworzą główny wątek. Postacie drugoplanowe uczestniczą w części zdarzeń, a epizodyczne pojawiają się w pojedynczych sytuacjach. Nie ustalaj tej hierarchii wyłącznie przez liczenie dialogów. Milcząca postać może mieć dla przebiegu fabuły większe znaczenie niż ktoś, kto wypowiada wiele zdań. W niektórych utworach ważna jest cała zbiorowość; nie zawsze można wskazać jednego bohatera głównego.

„Ada była odpowiedzialna” nazywa cechę wprost. „Ada zauważyła brak kolegi, zawiadomiła opiekuna i zaczekała z grupą” pokazuje zachowanie, z którego można wywnioskować odpowiedzialność. To charakterystyka pośrednia. Uzasadnienie powinno łączyć cechę z konkretną decyzją, a nie tylko powtarzać imię bohaterki lub opisywać jej ubranie.

Porównanie przykładów

Fragment	Co pozwala rozpoznać?
Weszliśmy do tunelu.	Narrator mówi o sobie i innych w pierwszej osobie.
Ada weszła do tunelu.	Opowiadający przedstawia postać w trzeciej osobie.
Ada pomyślała, że tunel prowadzi do rzeki.	Narrator przekazuje myśl Ady; to informacja o zakresie jego wiedzy.

Najważniejsze pojęcia

Narrator: głos opowiadający w utworze.
Fabuła: układ zdarzeń tworzących przedstawioną historię.
Wątek: powiązane zdarzenia skupione wokół postaci lub problemu.
Retrospekcja: powrót opowieści do wcześniejszych zdarzeń.
Charakterystyka pośrednia: pokazywanie cech poprzez zachowanie i wypowiedzi.

Najczęstsze pomyłki

Nie utożsamiaj narratora z autorem bez podstaw w tekście.
Nie oceniaj osoby narracji wyłącznie na podstawie pojedynczego dialogu.
Nie uzasadniaj cechy bohatera samym wyglądem, jeśli zadanie dotyczy jego postępowania.

Podsumowanie do zapamiętania

Ustal, kto opowiada historię.
Sprawdź formy czasowników poza dialogiem.
Oddziel opis tła od zdarzeń.
Powiąż zdarzenia z konkretnym wątkiem.
Cechę postaci poprzyj przykładem jej działania.