Opracowanie edukacyjne
Co trzeba wiedzieć przed quizem?
Dwudziestolecie międzywojenne łączyło nadzieję na trwały pokój z kryzysami gospodarczymi i rozwojem dyktatur. Słabość systemu wersalskiego, wielki kryzys oraz agresywna polityka państw totalitarnych otworzyły drogę do kolejnej wojny. W tym samym czasie radio, kino i masowa prasa przyspieszały obieg informacji, ale stawały się również skutecznymi narzędziami propagandy. Demokracje musiały odpowiadać równocześnie na problemy społeczne oraz zagrożenia międzynarodowe.
Po tej lekcji potrafisz
- ocenić mocne i słabe strony systemu wersalskiego
- porównać faszyzm, nazizm i stalinizm
- wyjaśnić skutki wielkiego kryzysu
- prześledzić kolejne ustępstwa wobec agresorów
System wersalski
Traktaty pokojowe zmieniły granice Europy, utworzyły nowe państwa i ograniczyły Niemcy. Liga Narodów miała rozstrzygać spory i stosować bezpieczeństwo zbiorowe, lecz nie posiadała własnej armii, a Stany Zjednoczone do niej nie przystąpiły.
Prawo narodów do samostanowienia zastosowano tylko częściowo. W granicach nowych państw pozostały liczne mniejszości, a Niemcy kwestionowały straty terytorialne, reparacje i ograniczenia wojskowe.
Dyktatury i totalitaryzm
Mussolini przejął władzę po marszu na Rzym i zbudował faszystowską dyktaturę opartą na kulcie państwa, wodza i przemocy. Hitler wykorzystał kryzys oraz niezadowolenie z traktatu wersalskiego. Nazizm łączył faszyzm z rasizmem, antysemityzmem i programem ekspansji.
W ZSRS Stalin narzucił kolektywizację i forsowną industrializację. Terror, łagry, wielkie czystki, propaganda i kult jednostki niszczyły niezależność społeczeństwa. Wspólnymi cechami totalitaryzmów były monopol partii, ideologia oraz dążenie do kontroli wielu sfer życia.
Kryzys i droga do wojny
Krach giełdowy w 1929 roku zapoczątkował światową depresję: bankructwa, spadek produkcji i masowe bezrobocie. New Deal Roosevelta zwiększał rolę państwa przez roboty publiczne, regulacje bankowe i zabezpieczenia społeczne.
Japonia zajęła Mandżurię, Włochy napadły na Etiopię, a Niemcy remilitaryzowały Nadrenię i dokonały Anschlussu Austrii. Polityka appeasementu osiągnęła kulminację w Monachium w 1938 roku. Zajęcie Czech udowodniło, że żądania Hitlera nie ograniczają się do zjednoczenia ludności niemieckiej.
Dlaczego demokracje okazały się bezradne
Pamięć strat I wojny światowej wzmacniała pacyfizm społeczeństw Wielkiej Brytanii i Francji, a kryzys gospodarczy utrudniał zbrojenia. Część polityków uważała też niektóre niemieckie żądania za korektę zbyt surowego traktatu wersalskiego i bardziej obawiała się komunizmu niż Hitlera. Brak wspólnej, konsekwentnej reakcji osłabiał wiarygodność bezpieczeństwa zbiorowego. Każdy sukces bez poważnych konsekwencji przekonywał agresorów, że mogą podjąć następny krok.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1919 | traktat wersalski |
| 1922 | Mussolini obejmuje władzę |
| 1929 | początek wielkiego kryzysu |
| 1933 | Hitler zostaje kanclerzem |
| 1938 | Anschluss i układ monachijski |
Najważniejsze pojęcia
- system wersalski
- ład międzynarodowy ustanowiony po I wojnie światowej
- totalitaryzm
- system dążący do pełnej kontroli państwa nad społeczeństwem
- kolektywizacja
- przymusowe łączenie gospodarstw chłopskich w gospodarstwa zbiorowe
- appeasement
- ustępstwa wobec agresora podejmowane w nadziei uniknięcia wojny
Najczęstsze pomyłki
- Faszyzm i nazizm są pokrewne, ale nazizm szczególnie akcentował rasizm i antysemityzm.
- Liga Narodów nie była poprzednią nazwą ONZ.
- Appeasement oznaczał ustępstwa wobec agresora, a nie skuteczne odstraszanie.
Podsumowanie do zapamiętania
- System wersalski nie usunął wszystkich konfliktów.
- Kryzys gospodarczy osłabił demokracje i pomógł skrajnym ruchom.
- Totalitaryzmy stosowały terror, propagandę i monopol partii.
- Bierność mocarstw zachęcała agresorów do kolejnych działań.