Opracowanie edukacyjne
Gady – przystosowania do lądu, rozmnażanie i znaczenie. Biologia klasa 6
Gady są zmiennocieplnymi kręgowcami, które uniezależniły rozmnażanie od środowiska wodnego skuteczniej niż płazy. Sucha skóra pokryta łuskami ogranicza parowanie, płuca mają rozbudowaną powierzchnię, a zapłodnienie wewnętrzne oraz jajo owodniowe chronią rozwijający się zarodek. Żółwie, krokodyle, jaszczurki i węże różnią się kształtem oraz trybem życia, ale wspólne rozwiązania pozwalają im zamieszkiwać wiele środowisk lądowych.
Po tej lekcji potrafisz
- łączyć budowę zwierzęcia z jego funkcją
- porównywać grupy na podstawie cech
- wyjaśniać rozwój i sposób życia
- oceniać znaczenie organizmów dla człowieka i przyrody
Skóra, ruch i temperatura
Zrogowaciały naskórek tworzy łuski lub tarczki i ogranicza utratę wody. Skóra ma niewiele gruczołów, dlatego nie może być ważnym narządem oddechowym jak u płazów. Gady oddychają płucami, a ruch żeber wentyluje ich wnętrze. Węże mimo braku kończyn poruszają się dzięki mięśniom oraz łuskom brzusznym.
Gady są zmiennocieplne, więc korzystają ze źródeł ciepła w środowisku. Wygrzewanie podnosi temperaturę i tempo procesów życiowych, a ukrycie w cieniu zapobiega przegrzaniu. Zmiennocieplność nie oznacza, że temperatura zawsze dokładnie równa się temperaturze otoczenia; zachowanie umożliwia jej częściową regulację.
Jajo owodniowe
Zapłodnienie wewnętrzne następuje przed wytworzeniem osłon jaja. Skorupka ogranicza wysychanie, a błony płodowe tworzą środowisko rozwoju, magazynują substancje odżywcze, uczestniczą w wymianie gazowej i gromadzą produkty przemiany. Zarodek rozwija się więc na lądzie bez wodnego stadium larwalnego.
Młody gad przypomina miniaturową postać dorosłą i nie przechodzi przeobrażenia takiego jak kijanka. Nie wszystkie gady składają jaja w środowisku; u części rozwój zachodzi w ciele samicy. Najważniejszym uniezależnieniem jest cały zespół cech rozrodu, nie sama twardość skorupki.
Główne grupy
Żółwie mają tułów zamknięty w pancerzu złożonym z części grzbietowej i brzusznej. Krokodyle prowadzą ziemno-wodny tryb życia, mają czterokomorowe serce i opiekują się potomstwem. Jaszczurki zwykle posiadają kończyny oraz ruchome powieki, choć u niektórych gatunków kończyny zostały zredukowane.
Węże nie mają kończyn i ruchomych powiek, a ich elastyczne połączenia czaszki umożliwiają połykanie dużej zdobyczy. Rozdwojony język przenosi cząsteczki zapachowe do narządu Jacobsona. Tylko część gatunków ma aparat jadowy, dlatego utożsamianie wszystkich węży z jadowitością jest błędne.
Znaczenie i ochrona
Gady są drapieżnikami, roślinożercami lub wszystkożercami i regulują liczebność innych organizmów. Węże ograniczają między innymi populacje gryzoni, a żółwie mogą przenosić nasiona. Same stanowią pokarm ptaków oraz ssaków, więc ich zanik zmienia sieci zależności.
Gadom zagraża niszczenie siedlisk, drogi, nielegalny handel i celowe zabijanie wynikające ze strachu. Obserwując gada, należy zachować dystans i nie chwytać zwierzęcia. Ochrona wymaga rozpoznawania rodzimych gatunków, zachowania miejsc rozrodu i zimowania oraz ograniczenia fragmentacji siedlisk.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| etap 1 | zapłodnienie wewnętrzne |
| etap 2 | utworzenie osłon i błon |
| etap 3 | rozwój zarodka na lądzie |
| etap 4 | wyklucie młodego podobnego do dorosłego |
Najważniejsze pojęcia
- jajo owodniowe
- jajo z błonami umożliwiającymi rozwój zarodka na lądzie
- łuski rogowe
- wytwory naskórka ograniczające utratę wody
- zmiennocieplność
- zależność temperatury ciała od zewnętrznych źródeł ciepła
- narząd Jacobsona
- narząd chemiczny analizujący cząsteczki dostarczone językiem
Najczęstsze pomyłki
- Gady nie oddychają przez suchą skórę.
- Nie każdy wąż jest jadowity.
- Młode gady nie przechodzą przeobrażenia typowego dla płazów.
Podsumowanie do zapamiętania
- Łuski ograniczają utratę wody.
- Jajo owodniowe umożliwia rozwój na lądzie.
- Gady regulują temperaturę głównie zachowaniem.
- Różne grupy zachowują wspólny zestaw podstawowych cech.