Opracowanie edukacyjne

Starożytna Grecja – historia klasa 5

Starożytna Grecja nie była przez większość swej historii jednym państwem ze wspólnym rządem. Greków łączyły język, tradycje i wierzenia, lecz polis miały własne instytucje i interesy. Porównanie Aten ze Spartą pomaga zrozumieć zarówno współpracę przeciw Persji, jak i późniejsze konflikty między samymi Grekami.

Opracowanie: redakcja Quizowania · Standardy redakcyjne · Zgłoś błąd

Po tej lekcji potrafisz

Wyjaśnić znaczenie polis i ograniczenia obywatelstwa.
Porównać ateńskie uczestnictwo polityczne ze spartańską organizacją społeczną.
Uporządkować wojny perskie i wojnę peloponeską.
Odróżnić kulturę klasycznych polis od świata hellenistycznego.

Polis to wspólnota, miasto i ziemie

Polis obejmowała ośrodek miejski, otaczające go terytorium oraz wspólnotę obywateli. Miała własne prawa i instytucje. Akropol, czyli warowne wzgórze z ważnymi budowlami, mógł stanowić część miasta, ale sam nie był całą polis. Ateny i Sparta należały do tego samego świata greckiego, pozostając odrębnymi państwami.

W Atenach uprawnieni obywatele, czyli dorośli mężczyźni spełniający wymogi obywatelstwa, osobiście uczestniczyli w zgromadzeniu i głosowaniu. Dlatego demokrację określa się jako bezpośrednią. Nie oznaczała jednak udziału każdego mieszkańca: kobiety, osiadli cudzoziemcy zwani metojkami i osoby niewolne nie miały takich praw politycznych. Najpierw ustal, kto był obywatelem, a dopiero potem oceniaj zasięg uczestnictwa.

Dlaczego Sparta wyglądała inaczej?

Życie pełnoprawnych obywateli Sparty podporządkowano przygotowaniu wojskowemu. Spartiaci stanowili grupę obywateli-żołnierzy. Na ziemi pracowali podporządkowani heloci, a periojkowie zajmowali się między innymi rzemiosłem i handlem. Mieszkanie na obszarze spartańskiego państwa nie zapewniało więc każdemu takiego samego położenia i praw.

Porównując Ateny ze Spartą, zestawiaj ten sam element: sposób podejmowania decyzji, grupy społeczne albo zadania obywateli. Nie porównuj zgromadzenia z samą nazwą wojskowego wychowania. Świat polis obejmował różne rozwiązania ustrojowe; ateńska demokracja nie była wspólnym ustrojem wszystkich Greków, a służba wojskowa nie usuwała zależności Sparty od pracy innych grup.

Wspólny przeciwnik i konflikt sprzymierzeńców

W 490 roku p.n.e. Ateńczycy wspierani przez Platejczyków pokonali Persów pod Maratonem. Kolejna wielka wyprawa perska przyniosła walki pod Termopilami i morską bitwę pod Salaminą w 480 roku p.n.e. Salamina osłabiła możliwości inwazji Kserksesa, lecz nie zakończyła wszystkich działań. Grecy odnieśli jeszcze ważne zwycięstwo lądowe pod Platejami w 479 roku p.n.e.

W latach 431–404 p.n.e. walczyły ze sobą sojusze kierowane przez Ateny i Spartę. Wojna peloponeska nie była kolejną nazwą wojen z Persją. Zakończyła się kapitulacją Aten i osłabiła greckie polis. Przy porządkowaniu wydarzeń przed naszą erą pamiętaj: rok 490 p.n.e. był wcześniej niż 480 p.n.e., a oba poprzedzały rok 431 p.n.e.

Od Macedonii do hellenizmu

Aleksander Wielki był królem Macedonii. Przejął państwo i przewagę nad greckimi polis zbudowane przez Filipa II, a następnie poprowadził wyprawę przeciw Persji. Podbił jej imperium, zajął Egipt i dotarł do doliny Indusu. Nie należy utożsamiać go z ateńskim wodzem spod Maratonu ani perskim królem Kserksesem.

Podboje poszerzyły obszar kontaktów greckich z kulturami Wschodu. W świecie hellenistycznym przenikały się tradycje greckie, egipskie, perskie i inne. Starszą więź Greków pokazują igrzyska w Olimpii: odbywały się co cztery lata ku czci Zeusa. Ogłaszany święty rozejm miał ułatwiać podróż uczestników; nie należy z tego wyprowadzać twierdzenia, że na całym świecie ustawała każda wojna.

Chronologia

Data	Wydarzenie
490 p.n.e.	Zwycięstwo Ateńczyków pod Maratonem.
480 p.n.e.	Termopile i zwycięstwo floty greckiej pod Salaminą.
479 p.n.e.	Zwycięstwo Greków pod Platejami.
431–404 p.n.e.	Wojna peloponeska.
IV wiek p.n.e.	Podboje Aleksandra i rozszerzenie kontaktów ze Wschodem.

Najważniejsze pojęcia

polis: Greckie miasto-państwo wraz z terytorium i wspólnotą obywateli.
demokracja bezpośrednia: Ustrój, w którym uprawnieni obywatele osobiście podejmują decyzje.
metojkowie: Osiadli cudzoziemcy w Atenach bez ateńskich praw politycznych.
heloci: Podporządkowana ludność pracująca na roli w państwie spartańskim.
hellenizm: Epoka i kultura związane z przenikaniem tradycji greckich i wschodnich po podbojach Aleksandra.

Najczęstsze pomyłki

Nie wszyscy mieszkańcy Aten mieli prawa obywatelskie.
Spartiata i helota nie oznaczają tej samej grupy.
Salamina była bitwą morską, a Maraton lądową.
Wojna peloponeska to konflikt greckich sojuszy, nie wyprawa przeciw Persji.

Podsumowanie do zapamiętania

Polis były samodzielnymi państwami.
Demokracja ateńska miała ograniczony krąg uczestników.
Wspólna obrona nie zapobiegła wojnom między Grekami.
Hellenizm wynikał z kontaktów i przenikania kultur.