Opracowanie edukacyjne
Starożytny Rzym – historia klasa 5
Historia Rzymu pokazuje zmiany ustroju, wielkie podboje i trwałość dziedzictwa. Najpierw rozróżnij republikę od cesarstwa, a następnie zobacz, jak instytucje i obyczaje rozpowszechniały się w prowincjach. Podział polityczny czy upadek władcy nie oznaczały nagłego zniknięcia miast, prawa oraz całej kultury rzymskiej.
Po tej lekcji potrafisz
- Wyjaśnić podział władzy w republice.
- Powiązać kolegialność konsulów z ograniczaniem władzy jednostki.
- Rozpoznać znaczenie pryncypatu i romanizacji.
- Umiejscowić początki chrześcijaństwa oraz wyjaśnić umowność daty 476.
Republika: kilka instytucji zamiast monarchy
W republice rzymskiej działały zgromadzenia obywateli, senat i urzędnicy wybierani na określony czas. Dwaj konsulowie sprawowali najwyższy urząd przez rok i mogli ograniczać działania partnera. Krótka kadencja oraz kolegialność utrudniały trwałe skupienie władzy w jednych rękach. Nie był to podział na osobnego władcę morza i lądu.
Senat zapewniał ciągłość polityki mimo corocznych zmian urzędników. Wpływał na finanse, wojsko i stosunki z innymi państwami. Nie należy jednak przedstawiać republiki jako dzisiejszej demokracji powszechnej: prawa polityczne zależały od obywatelstwa i położenia społecznego. Zestawiając instytucje, pytaj zarówno o ich zadania, jak i o krąg osób mogących z nich korzystać.
Zapisane prawo i podboje
Prawo Dwunastu Tablic publicznie utrwaliło normy znane wcześniej głównie osobom sprawującym władzę. Obywatele mogli poznawać reguły, co ograniczało dowolność ich objaśniania. Sam zapis nie znosił wszystkich nierówności ani sporów społecznych. Odróżniaj jawność prawa od równości każdego mieszkańca i od nadania mu obywatelstwa.
W wojnach punickich przeciwnikiem Rzymu była Kartagina. Konflikty toczyły się z przerwami od 264 do 146 roku p.n.e. i dotyczyły między innymi przewagi w zachodniej części Morza Śródziemnego. Rzym prowadził również inne wojny, lecz nazwa punickie nie oznacza wszystkich jego starć z dowolnym wschodnim królestwem.
August i życie prowincji
Oktawian August skupił najważniejsze uprawnienia wojskowe i polityczne, zachowując nazwy oraz część instytucji republikańskich. Taki sposób organizacji władzy nazywamy pryncypatem. Dlatego uznaje się go za pierwszego cesarza, choć nie ogłosił prostego przywrócenia dawnej monarchii królewskiej. Nazwa instytucji nie zawsze pokazuje rzeczywisty rozkład wpływów.
Romanizacja oznaczała upowszechnianie łaciny, prawa, instytucji i obyczajów rzymskich. Mieszkańcy prowincji przejmowali je w różnym zakresie, a tradycje miejscowe mogły trwać. Śladem rzymskich rozwiązań były też akwedukty doprowadzające wodę. Nie składały się wyłącznie z wysokich arkad: kanał można było prowadzić różnymi odcinkami z odpowiednim spadkiem terenu.
Nowa religia i długi schyłek cesarstwa
Chrześcijaństwo powstało w I wieku n.e. w Judei podlegającej Rzymowi i wiązało się z działalnością Jezusa z Nazaretu. Wspólnoty chrześcijańskie rozprzestrzeniały się później w miastach cesarstwa. Dla chronologii oddziel czas narodzin religii od późniejszych zmian jej położenia prawnego i znaczenia w państwie.
Rok 476, gdy obalono Romulusa Augustulusa, jest umowną datą końca cesarstwa zachodniorzymskiego. Nie zakończył całych dziejów Rzymian: wschodnie cesarstwo ze stolicą w Konstantynopolu istniało nadal. Przy ocenie końca epoki wskazuj, co konkretnie się zmieniło, a co trwało. Prawo, języki, religia i zabudowa nie znikają w dniu zmiany władcy.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| Republika | Współdziałanie zgromadzeń, senatu i kadencyjnych urzędników. |
| 264–146 p.n.e. | Wojny punickie z Kartaginą. |
| Czasy Augusta | Ukształtowanie pryncypatu. |
| I wiek n.e. | Początki chrześcijaństwa w Judei. |
| 476 n.e. | Obalenie Romulusa Augustulusa, umowny koniec cesarstwa na Zachodzie. |
Najważniejsze pojęcia
- republika
- Ustrój bez monarchy, w którym władzę sprawują instytucje obsadzane według określonych reguł.
- kolegialność
- Powierzenie urzędu równocześnie kilku osobom.
- pryncypat
- System władzy cesarskiej zachowujący formy i nazwy instytucji republikańskich.
- romanizacja
- Przejmowanie rzymskich wzorców języka, instytucji, prawa i obyczajów.
- akwedukt
- Przewód doprowadzający wodę, często z odległego źródła do miasta.
Najczęstsze pomyłki
- Konsulowie nie byli dwoma dziedzicznymi królami.
- Prawo XII tablic nie zniosło wszystkich nierówności.
- Romanizacja nie wszędzie usuwała kultury miejscowe.
- Rok 476 nie oznaczał upadku cesarstwa wschodniego.
Podsumowanie do zapamiętania
- Odróżniaj formalne instytucje od rzeczywistego wpływu na władzę.
- Łącz nazwy wojen z właściwymi przeciwnikami.
- Rzymskie wzorce rozprzestrzeniały się wraz z podbojami i kontaktami.
- Daty graniczne epok mają charakter umowny.