Opracowanie edukacyjne

Polska późnego średniowiecza – historia klasa 5

Zjednoczenie po rozbiciu dzielnicowym nie przywróciło od razu wszystkich dawnych granic. W XIV i XV wieku zmieniały się dynastie, relacje z Litwą oraz układ sił w sporze z zakonem krzyżackim. Połącz wydarzenia polityczne z prawami szlachty, rozróżniając obietnicę, zwycięstwo wojskowe i rzeczywiste postanowienia pokoju.

Opracowanie: redakcja Quizowania · Standardy redakcyjne · Zgłoś błąd

Po tej lekcji potrafisz

Wyjaśnić znaczenie koronacji Łokietka i dokonań Kazimierza.
Odróżnić własne prawa monarsze Jadwigi od pozycji małżonki króla.
Rozpoznać ustalenia oraz sporne interpretacje aktu krewskiego.
Porównać zwycięstwo grunwaldzkie ze skutkami pokoju z 1411 roku.

Odbudowane królestwo i jego granice

Koronacja Władysława Łokietka w Krakowie w 1320 roku symbolizowała odnowienie Królestwa Polskiego. Nie oznaczała jednak połączenia wszystkich ziem dawnej monarchii. Poza jego państwem pozostawały między innymi Śląsk i Pomorze Gdańskie. Zjednoczenie określa ważny proces polityczny, lecz nie jest dowodem osiągnięcia każdej granicy, do której odnoszono dawne prawa.

Kazimierz Wielki porządkował prawo, rozwijał administrację, miasta i system obronny. W 1364 roku ufundował Akademię Krakowską. Oceniając jego rządy, wymień konkretne działania zamiast traktować popularne powiedzenie o drewnianej i murowanej Polsce jako dosłowny opis każdego budynku. Nie przypisuj mu układu w Krewie zawartego już po jego śmierci.

Zmiana dynastii i własny tytuł Jadwigi

Kazimierz zmarł w 1370 roku bez legalnego syna, który mógłby dziedziczyć koronę. Na podstawie wcześniejszych układów tron objął Ludwik Węgierski. Koniec panowania Piastów na polskim tronie nie oznaczał nagłego wygaśnięcia całego rodu: jego inne linie istniały nadal. Odróżniaj sukcesję w królestwie od dziejów wszystkich przedstawicieli dynastii.

Jadwigę Andegaweńską koronowano w 1384 roku jako pełnoprawnego monarchę. Szkolne określenie król Polski podkreśla jej własne prawa do tronu, a nie zmianę płci czy przyjęcie męskiego imienia. W dokumentach występował również żeński tytuł regina. Jadwiga nie uzyskała władzy dopiero wskutek zostania żoną Jagiełły.

Krewo: co zapisano, a co wymaga interpretacji?

Akt wystawiony przez Jagiełłę w Krewie w 1385 roku zawierał zobowiązania związane z planowanym małżeństwem z Jadwigą. Obejmowały one przyjęcie chrztu katolickiego wraz z otoczeniem i uwolnienie polskich jeńców przebywających na Litwie. Jagiełło obiecywał też starania o odzyskanie utraconych ziem Polski, a nie uznanie trwałych praw zakonu do Pomorza.

Historycy dyskutują nad prawnym znaczeniem formuły o przyłączeniu ziem litewskich i ruskich do Korony. Nie należy przedstawiać jej jako bezspornego dowodu natychmiastowej likwidacji odrębności Litwy. Rozróżniaj treść zobowiązania od jego wykonania i późniejszej interpretacji. Sam spór o jedną formułę nie oznacza jednak, że również obietnica chrztu lub małżeństwa jest nieznana.

Grunwald, pokój i rosnąca pozycja szlachty

15 lipca 1410 roku wojska polsko-litewskie pokonały główną armię zakonu pod Grunwaldem. Ważne role w działaniach sprzymierzonych pełnili Jagiełło i Witold. Zwycięstwo nie przyniosło zdobycia Malborka. Pierwszy pokój toruński z 1411 roku dawał Polsce ziemię dobrzyńską, a Litwie czasowo Żmudź, lecz nie likwidował państwa zakonnego. Wynik bitwy i skutki pokoju trzeba oceniać osobno.

Wcześniej, w 1374 roku, Ludwik nadał szlachcie przywilej koszycki, zabiegając o zgodę na dziedziczenie tronu przez jedną z córek. Ograniczył poradlne, zobowiązał się nie powierzać urzędów cudzoziemcom i przewidział wynagrodzenie za wyprawy poza granice. Szlachta nadal była zobowiązana do służby w granicach królestwa. Przywilej wzmacniał stan w określonych sprawach, nie znosił wszystkich obowiązków.

Chronologia

Data	Wydarzenie
1320	Koronacja Władysława Łokietka.
1364	Fundacja Akademii Krakowskiej.
1374	Przywilej koszycki Ludwika Węgierskiego.
1384–1385	Koronacja Jadwigi i zobowiązania Jagiełły w Krewie.
1410–1411	Grunwald, nieskuteczne oblężenie Malborka i pierwszy pokój toruński.

Najważniejsze pojęcia

zjednoczenie: Łączenie ziem i ośrodków władzy w jedno państwo.
sukcesja: Następstwo na tronie według określonych praw i ustaleń.
unia: Związek państw, którego formę i zakres określają konkretne ustalenia.
przywilej stanowy: Szczególne uprawnienie przyznane określonej grupie społecznej.
poradlne: Podatek gruntowy, którego wysokość była przedmiotem przywileju koszyckiego.

Najczęstsze pomyłki

Koronacja Łokietka nie oznaczała odzyskania wszystkich dawnych ziem.
Jadwiga miała własny tytuł do tronu przed małżeństwem.
Zapis z Krewa wymaga odróżnienia treści zobowiązań od spornej interpretacji.
Grunwald nie przyniósł natychmiastowej likwidacji państwa zakonnego.

Podsumowanie do zapamiętania

Śledź osobno dynastię, tytuł i granice państwa.
Przypisuj dokonania właściwemu władcy.
Nie utożsamiaj obietnicy z pełnym wykonaniem.
Porównuj sukces militarny z konkretnymi zmianami politycznymi.