Opracowanie edukacyjne

Polska pod okupacją – historia klasa 8

Po klęsce militarnej w 1939 roku Polska znalazła się pod okupacją niemiecką i sowiecką. Poznaj różnice w organizacji obu okupacji, wspólny wymiar represji oraz odpowiedź polskiego społeczeństwa. Szczególnie ważne jest odróżnienie instytucji podziemnych, pomocy cywilom i działań zbrojnych.

Opracowanie: redakcja Quizowania · Standardy redakcyjne · Zgłoś błąd

Po tej lekcji potrafisz

Porównać działania niemieckiego i sowieckiego okupanta.
Wyjaśnić rolę gett i pomocy Żydom.
Rozróżnić cywilne i wojskowe struktury podziemia.
Uporządkować akcję Burza oraz powstanie warszawskie.

Dwa systemy okupacji

Niemcy część zajętych ziem polskich wcielili bezpośrednio do III Rzeszy, a na części utworzyli Generalne Gubernatorstwo. Nie było ono polskim państwem: podlegało niemieckim władzom okupacyjnym kierowanym przez Hansa Franka. Odróżniaj więc obszary wcielone od tego odrębnego zarządu. Obie formy służyły interesom okupanta, a nie zachowaniu suwerenności Polski.

Na ziemiach zajętych przez ZSRS narzucano sowieckie prawo i administrację, nacjonalizowano przedsiębiorstwa oraz stosowano represje. Sowietyzacja miała włączyć te obszary do systemu sowieckiego, nie odtworzyć przedwojenne polskie urzędy. Represje dotykały ludzi uznanych za wrogich nowej władzy; należały do nich aresztowania i deportacje.

Zbrodnia katyńska i prześladowanie Żydów

5 marca 1940 roku najwyższe władze ZSRS zdecydowały o zamordowaniu polskich jeńców i więźniów. Egzekucje przeprowadziło NKWD. Nazwa zbrodnia katyńska obejmuje mordy dokonane w kilku miejscach, a nie wyłącznie w lesie katyńskim. Nie wolno przypisywać tej zbrodni władzom niemieckim ani przesuwać jej na okres odwrotu sowieckiego w 1941 roku.

Niemcy izolowali ludność żydowską w gettach. Przymusowe zamknięcie, głód, przeludnienie i choroby były skutkiem narzuconych warunków. Rady żydowskie wykonywały polecenia okupanta, nie stanowiły niezależnej władzy. Gettoizacja stała się etapem niemieckiej polityki Zagłady. W opisie tych wydarzeń trzeba wskazać odpowiedzialność sprawców, a nie traktować tragedii jako samoistnej katastrofy.

Pomoc i cywilne struktury konspiracji

Rada Pomocy Żydom Żegota powstała 4 grudnia 1942 roku przy Delegaturze Rządu RP na Kraj. Organizowała kryjówki, dokumenty, środki materialne i pomoc dla dzieci oraz dorosłych. Nie była zbrojną organizacją przygotowującą powstanie w getcie ani archiwum dokumentującym jego życie. Nazwy różnych form oporu nie mogą być używane zamiennie.

Polskie Państwo Podziemne obejmowało więcej niż wojsko. Delegatura tworzyła konspiracyjną administrację cywilną, działały sądy i tajne nauczanie. Struktury uznawały legalne władze RP na uchodźstwie. Przykład rozróżnienia: tajne lekcje podtrzymywały edukację, a akcja dywersyjna utrudniała działanie przeciwnika. Obie należały do oporu, lecz wykonywały odmienne zadania.

Armia Krajowa i plan Burza

14 lutego 1942 roku Związek Walki Zbrojnej przekształcono w Armię Krajową. AK prowadziła wywiad, sabotaż, dywersję i walkę partyzancką. Była konspiracyjną siłą zbrojną w kraju podporządkowaną władzom RP. Nie obejmowała automatycznie regularnych jednostek Polskich Sił Zbrojnych walczących na zachodzie, choć obie formacje służyły temu samemu państwu.

Plan Burza łączył zadanie wojskowe z politycznym. Oddziały AK miały atakować wycofujących się Niemców, a przedstawiciele legalnego państwa ujawniać się wobec Armii Czerwonej jako gospodarze terenu. Zrozumienie drugiego celu pozwala odróżnić plan od samej dywersji. Nie zakładał on uznania PKWN za legalny rząd polski.

Dwa powstania i bilans walk w Warszawie

Powstanie w getcie warszawskim rozpoczęło się 19 kwietnia 1943 roku. Powstanie warszawskie miało inny termin i zakres: dowództwo AK wyznaczyło godzinę W na 1 sierpnia 1944 roku o 17.00. Przed porównaniem skutków ustal, o którym wydarzeniu jest mowa. Zbieżność miasta nie oznacza tej samej akcji ani tych samych struktur dowodzenia.

Powstanie warszawskie trwało 63 dni i zakończyło się kapitulacją 2 października 1944 roku. Upadek pojedynczej dzielnicy nie był jeszcze końcem całych walk. Kapitulacja nie oznaczała wyzwolenia miasta: Niemcy wypędzali mieszkańców i systematycznie niszczyli zabudowę. Porównanie początku i zakończenia powinno obejmować zarówno los powstańców, jak i ludności cywilnej.

Chronologia

Data	Wydarzenie
1939	Początek okupacji niemieckiej i sowieckiej.
5 III 1940	Sowiecka decyzja prowadząca do zbrodni katyńskiej.
14 II 1942	Przekształcenie ZWZ w AK.
4 XII 1942	Powstanie Żegoty.
19 IV 1943	Początek powstania w getcie warszawskim.
1 VIII–2 X 1944	Powstanie warszawskie.

Najważniejsze pojęcia

okupacja: Zajęcie i kontrolowanie terytorium przez obce siły zbrojne.
sowietyzacja: Narzucanie instytucji i zasad systemu sowieckiego.
getto: Wydzielony obszar przymusowej izolacji ludności żydowskiej pod okupacją niemiecką.
konspiracja: Działalność organizowana w ukryciu przed władzami okupacyjnymi.
Delegatura Rządu: Cywilne przedstawicielstwo legalnych władz RP działające w okupowanym kraju.

Najczęstsze pomyłki

Generalne Gubernatorstwo nie obejmowało wszystkich ziem okupowanych przez Niemcy.
Za zbrodnię katyńską odpowiadały władze ZSRS i NKWD.
Żegota organizowała pomoc, a nie dowodziła powstaniem w getcie.
Powstania z 1943 i 1944 roku to różne wydarzenia.

Podsumowanie do zapamiętania

Odróżniaj organizację obu okupacji od stosowanych represji.
Wskazuj sprawców zbrodni i narzucone cywilom warunki.
Państwo Podziemne miało struktury cywilne oraz wojskowe.
Burza i powstanie warszawskie łączyły cele wojskowe z politycznymi.