Przykład redakcyjny: w wierszu podpisanym przez poetkę most mówi „Dźwigam wasze kroki”. Kto w tak zarysowanej sytuacji pełni funkcję podmiotu lirycznego?
Odpowiedź: Uosobiony most, któremu tekst udziela głosu
W podanej sytuacji tekst udziela głosu mostowi. To on jest wykreowaną osobą mówiącą, choć rzeczywistą twórczynią pozostaje poetka. Przechodnie są przywołani w wypowiedzi, a czytelnik ją odbiera.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Przykład redakcyjny: „Wracam, choć nikt nie zna mojego imienia”. Czy sama pierwsza osoba w tym wersie wystarcza, by uznać osobę mówiącą za rzeczywistego autora?
Odpowiedź: Nie; forma gramatyczna ujawnia głos tekstu, ale nie dowodzi jego tożsamości z autorem
Pierwsza osoba pomaga rozpoznać sposób uobecnienia się podmiotu, lecz sama nie potwierdza autobiograficzności. Biografia może być użytecznym kontekstem dopiero wtedy, gdy jej wykorzystanie ma uzasadnienie.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Przykład redakcyjny: „Zapisuję szum podwórka na marginesie mojego zeszytu”. Który opis form „zapisuję” i „mojego” jest poprawny?
Odpowiedź: „Zapisuję” to czasownik 1. osoby liczby pojedynczej, a „mojego” forma zaimka dzierżawczego „mój”
„Zapisuję” jest formą czasownika: pierwsza osoba, liczba pojedyncza. „Mojego” to odmieniona forma zaimka dzierżawczego „mój”, tutaj uzgodniona z rzeczownikiem „zeszytu”. Odnosi się do mówiącego, ale nie odmienia się przez osoby jak czasownik.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Przykład redakcyjny: „Przyjacielu, zachowaj miejsce przy oknie; ja wracam tylko myślą”. Jakie sygnały wskazują bezpośrednio adresata tej wypowiedzi?
Odpowiedź: Wołacz „przyjacielu” i rozkazująca forma 2. osoby „zachowaj”
Wołacz i skierowane do drugiej osoby polecenie ustanawiają bezpośredni zwrot do przyjaciela. „Ja wracam” opisuje natomiast głos mówiący. Informacja o miejscu sama nie identyfikuje ani adresata, ani rzeczywistego autora.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Przykład redakcyjny: „Idziemy przez rynek, pamiętamy zamknięte bramy. Nasze jutro mieści się jeszcze w dłoniach”. Jaki wniosek o podmiocie ma oparcie w tych formach?
Odpowiedź: Wypowiedź przyjmuje perspektywę wspólnoty, której dokładnego składu fragment nie określa
„Idziemy” i „pamiętamy” to pierwsza osoba liczby mnogiej, a „nasze” wiąże perspektywę z grupą. Pozwala to mówić o głosie zbiorowym. Nie ustala jednak liczby autorów ani narodowości czy dokładnej tożsamości tej wspólnoty.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Przykład redakcyjny: „Na pustym peronie moknie bilet. Bezlitosny zegar odlicza ciszę”. Jak ostrożnie opisać sposób ujawnienia się podmiotu?
Odpowiedź: Brakuje jawnych form pierwszej osoby, lecz oceniające „bezlitosny” ujawnia perspektywę opisu
W tym fragmencie nie ma czasownika pierwszoosobowego ani jawnego „ja”. Dobór oceniającego określenia pozwala jednak analizować nastawienie ujawnione w opisie. Nie dostarcza dowodu na konkretny wiek, płeć lub zawód podmiotu.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Przykład redakcyjny: „Wracam pod dom i uśmiecham się do okien, lecz boję się zapukać”. Która interpretacja najpełniej uwzględnia oba człony zdania?
Odpowiedź: Uśmiech i obawa współwystępują; nie należy sprowadzać wypowiedzi do jednego prostego nastroju
Oba sygnały należy uwzględnić łącznie: uśmiech nie usuwa obawy, a obawa nie sprawia, że pierwszy człon przestaje mieć znaczenie. Sam uśmiech także nie musi oznaczać czystej radości. Wniosek powinien wyjaśniać relację między elementami tekstu.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Przykład redakcyjny: „Wieczorze, zatrzymaj światło na schodach. Wracam, lecz nie umiem odnaleźć dawnego głosu”. Kto mówi, a do kogo skierowany jest bezpośredni zwrot?
Odpowiedź: Mówi jednostkowy podmiot ujawniony przez „wracam” i „nie umiem”, a adresatem jest wieczór
„Wracam” i „nie umiem” ujawniają jednostkowy głos mówiący. Wołacz „wieczorze” wyznacza adresata wpisanego w wypowiedź. Schody i światło są elementami obrazu; samo ich przywołanie nie nadaje im roli osoby mówiącej.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Przykład redakcyjny: „Wieczorze, oddaj mi głos — proszę”. Które rozpoznanie gramatyczne poprawnie uzasadnia wskazanie osoby mówiącej?
Odpowiedź: „Proszę” to 1. osoba liczby pojedynczej, a „mi” jest formą zaimka osobowego „ja”
„Proszę” ma formę pierwszej osoby liczby pojedynczej. „Mi” jest krótką formą celownika zaimka osobowego „ja”. Tryb rozkazujący „oddaj” kieruje żądanie do adresata; nie jest pierwszą osobą. Analiza form nie ustala nazwiska autora.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Przykład redakcyjny: „Idziemy przez rynek, pamiętamy zamknięte bramy”. Czy na podstawie wyłącznie tych słów można wskazać konkretny rok i wydarzenie historyczne?
Odpowiedź: Nie; widać wspólnotowe wspominanie, lecz rok i konkretne wydarzenie wymagają dodatkowych danych
Fragment pozwala rozpoznać wspólnotową perspektywę pamięci, ale nie podaje daty ani nazwy wydarzenia. Kontekst historyczny może pomóc w interpretacji, jeżeli istnieją dodatkowe wiarygodne przesłanki; nie należy go ani zgadywać, ani z góry wykluczać.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗