Opracowanie edukacyjne
Co trzeba wiedzieć przed quizem?
Komórka jest podstawową jednostką budowy i funkcjonowania organizmów. Porównywanie komórki roślinnej, zwierzęcej i prokariotycznej wymaga rozpoznania struktur wspólnych oraz takich, które wynikają z odmiennego sposobu życia i organizacji materiału genetycznego. Schemat szkolny przedstawia typową komórkę, ale rzeczywiste komórki jednego organizmu mogą silnie różnić się kształtem, liczbą organelli i aktywnością. Zawsze należy łączyć budowę z wykonywaną funkcją. Sama obecność struktury nie wyjaśnia jeszcze całego procesu.
Po tej lekcji potrafisz
- odróżnić komórkę prokariotyczną od eukariotycznej
- połączyć organella z funkcjami
- porównać komórkę roślinną i zwierzęcą
- wyjaśnić współpracę struktur komórki
Wspólny plan budowy
Każda komórka ma błonę oddzielającą wnętrze od środowiska, cytoplazmę, materiał genetyczny i rybosomy. Błona kontroluje wymianę substancji, a rybosomy syntetyzują białka. Są to cechy wspólne mimo ogromnej różnorodności komórek.
Cytoplazma obejmuje cytozol i zanurzone w nim struktury. Nie jest pustym wypełniaczem: zachodzą w niej reakcje metaboliczne, transport i ruch składników. Funkcja komórki wynika ze współpracy, nie z działania jednego organellum.
Komórki eukariotyczne
Jądro komórkowe otoczone otoczką zawiera większość DNA i uczestniczy w kontroli ekspresji genów. Mitochondria prowadzą etapy oddychania komórkowego, aparat Golgiego modyfikuje i sortuje produkty, a siateczka śródplazmatyczna uczestniczy w ich syntezie i transporcie.
Lizosomy zawierają enzymy trawienne i są typowe dla omawianego modelu komórki zwierzęcej. Klasyfikacja organelli może być bardziej złożona niż szkolny schemat, dlatego na podstawowym poziomie należy trzymać się funkcjonalnych różnic wskazanych w materiale.
Komórka roślinna i zwierzęca
Komórka roślinna ma celulozową ścianę komórkową, chloroplasty i zwykle dużą wakuolę. Chloroplasty prowadzą fotosyntezę, ściana wzmacnia kształt, a wakuola magazynuje substancje i pomaga utrzymać jędrność.
Komórka zwierzęca nie ma chloroplastów ani celulozowej ściany, ale posiada błonę komórkową, jądro, mitochondria i rybosomy. Rośliny również mają mitochondria i oddychają komórkowo — fotosynteza nie zastępuje uwalniania energii z substancji organicznych.
Prokarionty
Bakterie i archeowce są prokariontami. Ich DNA nie jest zamknięte w jądrze, lecz znajduje się w obszarze zwanym nukleoidem. Nie mają mitochondriów, chloroplastów ani aparatu Golgiego, ale posiadają rybosomy i błonę.
Brak organelli błoniastych nie oznacza braku organizacji ani wszystkich procesów. Prokarionty przeprowadzają metabolizm przy udziale cytoplazmy i błon. Są zwykle mniejsze od komórek eukariotycznych, lecz potrafią żyć w bardzo zróżnicowanych środowiskach.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| poziom 1 | błona, cytoplazma, DNA i rybosomy wspólne komórkom |
| poziom 2 | jądro i organella błoniaste u eukariontów |
| poziom 3 | chloroplasty i ściana wyróżniają typową komórkę roślinną |
Najważniejsze pojęcia
- organellum
- wyspecjalizowana struktura pełniąca funkcję w komórce
- eukariont
- organizm z komórkami posiadającymi jądro
- prokariont
- organizm, którego komórka nie ma jądra
- nukleoid
- obszar komórki prokariotycznej zawierający główną cząsteczkę DNA
Najczęstsze pomyłki
- Rośliny mają mitochondria i prowadzą oddychanie komórkowe.
- Prokarionty mają DNA, chociaż nie mają jądra.
- Ściana komórkowa znajduje się na zewnątrz błony i nie zastępuje jej.
Podsumowanie do zapamiętania
- Wszystkie komórki mają podstawowe elementy wspólne.
- Jądro odróżnia eukarionty od prokariontów.
- Chloroplasty prowadzą fotosyntezę.
- Organella działają jako współpracujący system.