Opracowanie edukacyjne
Co trzeba wiedzieć przed quizem?
Płazy łączą wodny etap rozwoju z życiem dorosłych osobników na lądzie i w wodzie. Ich cienka, wilgotna skóra uczestniczy w oddychaniu, a kończyny pozwalają poruszać się po podłożu. Jaja pozbawione twardych osłon i larwy oddychające skrzelami pozostają silnie zależne od wody. Przeobrażenie kijanki w dorosłego osobnika obejmuje zmianę narządów oddechowych, układu ruchu i sposobu odżywiania, dlatego płazy są wrażliwe na zaburzenia obu środowisk.
Po tej lekcji potrafisz
- łączyć budowę zwierzęcia z jego funkcją
- porównywać grupy na podstawie cech
- wyjaśniać rozwój i sposób życia
- oceniać znaczenie organizmów dla człowieka i przyrody
Skóra i oddychanie
Skóra płazów jest cienka, silnie unaczyniona i pokryta śluzem. Rozpuszczony tlen może przenikać do naczyń, a dwutlenek węgla na zewnątrz, jeśli powierzchnia pozostaje wilgotna. Gruczoły śluzowe ograniczają wysychanie, a u części gatunków gruczoły jadowe odstraszają drapieżniki.
Dorosłe płazy oddychają płucami oraz skórą, a udział obu sposobów zależy od gatunku, aktywności i temperatury. Płuca są prostsze niż u gadów czy ssaków. Larwy zazwyczaj wykorzystują skrzela. Stwierdzenie, że płaz oddycha jednym narządem przez całe życie, pomija przeobrażenie.
Ruch i zmysły
Dwie pary kończyn wspierają ciało i umożliwiają poruszanie się na lądzie. Silne tylne kończyny żab służą do skoków i pływania, a płetwiaste błony między palcami zwiększają powierzchnię napędową. U beznogich kończyny zanikły, co przypomina, że wspólna cecha może ulec wtórnej redukcji.
Oczy chronią powieki i błona migawkowa, a gruczoły łzowe zwilżają powierzchnię. Błona bębenkowa odbiera drgania powietrza. Lepki, wysuwany język wielu żab pomaga chwytać zdobycz. Płazy są zwykle drapieżnikami jako dorosłe, podczas gdy kijanki wielu gatunków odżywiają się inaczej.
Rozród i przeobrażenie
Większość płazów składa galaretowaty skrzek w wodzie, a zapłodnienie jest zewnętrzne. Brak skorupki ułatwia wymianę gazową, ale naraża zarodki na wysychanie i zanieczyszczenia. Z jaj wylęgają się kijanki wyposażone w ogon oraz skrzela i przystosowane do życia wodnego.
Podczas przeobrażenia powstają kończyny, rozwijają się płuca, zmienia się układ pokarmowy, a u żab ogon zanika. Hormony koordynują te przemiany. Nie jest to jedynie wzrost rozmiarów: larwa przebudowuje organizm i przechodzi do innego sposobu poruszania, oddychania oraz zdobywania pokarmu.
Różnorodność i ochrona
Płazy dzielimy na ogoniaste, bezogonowe i beznogie. Salamandry oraz traszki zachowują ogon, żaby i ropuchy jako dorosłe są bezogonowe, a marszczelec ma wydłużone ciało. Nazwa grupy opisuje budowę, ale codzienne określenia żaba i ropucha nie wyznaczają całego naukowego podziału.
Płazy reagują na utratę mokradeł, osuszanie, ruch drogowy, pestycydy, choroby i zmianę klimatu. Ich skóra łatwo przepuszcza substancje, a cykl wymaga połączenia siedlisk wodnych oraz lądowych. Ochrona pojedynczego stawu bez bezpiecznego otoczenia i tras migracji może być niewystarczająca.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| etap 1 | skrzek i rozwój zarodka |
| etap 2 | kijanka oddychająca skrzelami |
| etap 3 | rozwój kończyn i płuc |
| etap 4 | dorosły płaz |
Najważniejsze pojęcia
- skrzek
- jaja płazów otoczone galaretowatą osłoną
- kijanka
- wodna larwa płaza bezogonowego
- przeobrażenie
- głęboka zmiana budowy larwy w postać dorosłą
- błona migawkowa
- przezroczysta osłona oka
Najczęstsze pomyłki
- Płazy nie oddychają wyłącznie płucami.
- Skrzek nie ma twardej skorupki.
- Przeobrażenie obejmuje przebudowę narządów, nie tylko wzrost.
Podsumowanie do zapamiętania
- Wilgotna skóra uczestniczy w wymianie gazowej.
- Larwy i dorosłe wykorzystują odmienne przystosowania.
- Płazy przechodzą przeobrażenie.
- Ochrona wymaga zachowania wody, lądu i tras migracji.