Opracowanie edukacyjne
Co trzeba wiedzieć przed quizem?
Stawonogi są najliczniejszą w gatunki grupą zwierząt. Łączy je segmentowane ciało, członowane odnóża i chitynowy oskórek, który chroni oraz stanowi miejsce przyczepu mięśni. Oskórek nie rośnie wraz ze zwierzęciem, dlatego konieczne jest linienie. Skorupiaki, pajęczaki, owady i wije różnią się liczbą części ciała, odnóży, czułków oraz narządami oddechowymi. Te cechy pozwalają poprawnie rozpoznawać grupy i wyjaśniać ich przystosowania.
Po tej lekcji potrafisz
- łączyć budowę zwierzęcia z jego funkcją
- porównywać grupy na podstawie cech
- wyjaśniać rozwój i sposób życia
- oceniać znaczenie organizmów dla człowieka i przyrody
Wspólny plan i linienie
Członowane odnóża działają jak układ dźwigni i mogą specjalizować się w chodzeniu, pływaniu, chwytaniu pokarmu albo odbieraniu bodźców. Zewnętrzny szkielet ogranicza utratę wody i chroni narządy, lecz staje się zbyt mały. Podczas linienia stary oskórek zostaje zrzucony, a nowy przez pewien czas jest miękki.
Wzrost tuż po linieniu jest możliwy, ponieważ nowy oskórek rozciąga się przed stwardnieniem. Zwierzę jest wtedy szczególnie narażone na urazy i drapieżniki. Linień nie jest przemianą owada ze stadium larwy w dorosłe, choć oba procesy mogą występować w tym samym cyklu rozwojowym.
Skorupiaki i pajęczaki
Skorupiaki mają zwykle głowotułów i odwłok, dwie pary czułków oraz liczne odnóża. Większość żyje w wodzie i oddycha skrzelami. Rak wykorzystuje różne pary odnóży do chwytania, chodzenia i pływania, co pokazuje, jak jeden podstawowy element budowy może ulegać specjalizacji.
Pajęczaki mają głowotułów, odwłok i cztery pary odnóży krocznych, ale nie mają czułków. Szczękoczułki służą między innymi do pobierania pokarmu. Pająki oddychają płucotchawkami lub tchawkami, skorpiony mają kolec jadowy, a kleszcze są pasożytami zewnętrznymi i mogą przenosić drobnoustroje.
Owady i sukces na lądzie
Ciało owada składa się z głowy, tułowia i odwłoka. Na tułowiu znajdują się trzy pary odnóży, a u wielu gatunków także skrzydła. Jedna para czułków odbiera bodźce, oczy złożone rejestrują obraz, a tchawki doprowadzają powietrze bezpośrednio w pobliże tkanek.
Owady zajmują niemal wszystkie środowiska lądowe dzięki niewielkim rozmiarom, lotowi, różnorodnym aparatom gębowym i przeobrażeniu ograniczającemu konkurencję larw z dorosłymi. Zapylają rośliny, rozkładają szczątki i są pokarmem innych zwierząt. Część niszczy uprawy lub przenosi patogeny, ale nie opisuje to całej grupy.
Wije i bezpieczne rozpoznawanie
Wije mają wydłużone, wyraźnie segmentowane ciało i liczne odnóża. Pareczniki mają po jednej parze odnóży krocznych na segment i są zwykle drapieżne, natomiast dwuparce mają na większości widocznych segmentów po dwie pary i żywią się głównie szczątkami roślinnymi. Nie są owadami, ponieważ ich plan ciała jest inny.
Rozpoznawanie stawonoga powinno opierać się na kilku cechach naraz: liczbie części ciała, par odnóży i czułków. Sama obecność wielu nóg albo życie na lądzie nie wystarcza. Kontakt z nieznanym pajęczakiem lub wijem wymaga ostrożności, ale nie uzasadnia niszczenia każdego napotkanego osobnika.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| etap 1 | powstanie nowego oskórka |
| etap 2 | zrzucenie starego oskórka |
| etap 3 | zwiększenie rozmiarów ciała |
| etap 4 | stwardnienie nowej osłony |
Najważniejsze pojęcia
- chityna
- składnik zewnętrznego szkieletu stawonogów
- linienie
- zrzucanie starego oskórka umożliwiające wzrost
- tchawki
- rurki doprowadzające powietrze do tkanek
- przeobrażenie
- zmiana budowy między etapami rozwoju
Najczęstsze pomyłki
- Pająk ma cztery pary odnóży, a owad trzy.
- Skorupiaki mają dwie pary czułków, nie jedną.
- Linienie umożliwia wzrost, ale nie zawsze oznacza przeobrażenie.
Podsumowanie do zapamiętania
- Wszystkie stawonogi mają członowane odnóża i oskórek.
- Grupy rozpoznaje się po zestawie cech.
- Owady oddychają tchawkami.
- Stawonogi pełnią liczne funkcje ekologiczne.