Opracowanie edukacyjne
Co trzeba wiedzieć przed quizem?
Upadek Rzeczypospolitej był skutkiem splotu słabości ustroju, nierówności społecznych, rywalizacji magnackiej oraz ingerencji silnych sąsiadów. Państwo podejmowało reformy: rozwijało edukację, próbowało usprawnić sejm i uchwaliło Konstytucję 3 maja. Rosja, Prusy i Austria broniły jednak układu zapewniającego im wpływ na polskie sprawy, a część elit sprzeciwiała się utracie przywilejów. Trzy rozbiory nie były nieuniknione, lecz kolejne porażki coraz bardziej ograniczały możliwość samodzielnego działania.
Po tej lekcji potrafisz
- wyjaśnić wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny rozbiorów
- opisać reformy oświeceniowe
- ocenić Konstytucję 3 maja
- uporządkować insurekcję i rozbiory
Kryzys i ingerencja sąsiadów
W czasach saskich sejmy często zrywano, podatki i wojsko pozostawały niewystarczające, a magnackie stronnictwa korzystały z pomocy obcych dworów. Rosja przedstawiała się jako gwarant niezmienności ustroju, ponieważ słaba Rzeczpospolita odpowiadała jej interesom. Nie oznacza to jednak, że państwo przestało całkowicie funkcjonować albo że wszyscy obywatele odrzucali reformy.
Stanisław August Poniatowski wspierał kulturę, naukę i modernizację administracji, lecz został wybrany przy poparciu Katarzyny II i działał pod silną presją Rosji. Konfederacja barska wystąpiła przeciw rosyjskiej dominacji oraz królowi. Jej klęska stworzyła sąsiadom dogodny pretekst do pierwszego rozbioru w 1772 roku.
Edukacja i próby naprawy
Po pierwszym rozbiorze powstała Komisja Edukacji Narodowej, która przejęła odpowiedzialność za sieć szkół i programy nauczania. Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych przygotowywało podręczniki, a Szkoła Rycerska kształciła przyszłych oficerów i urzędników. Reformatorzy rozumieli, że sprawne państwo potrzebuje wykształconych obywateli.
Sejm Wielki obradował od 1788 do 1792 roku w okresie chwilowego osłabienia kontroli Rosji. Zwiększono armię, poprawiono położenie miast królewskich i pracowano nad zmianą ustroju. Reformy miały wzmocnić państwo, lecz wymagały kompromisu między królem, szlachtą, mieszczanami i zwolennikami różnych koncepcji politycznych.
Konstytucja i wojna w jej obronie
Konstytucja 3 maja z 1791 roku znosiła liberum veto, wprowadzała dziedziczność tronu i wzmacniała władzę wykonawczą, zachowując monarchię konstytucyjną. Mieszczanie otrzymali szersze prawa, a chłopów objęto opieką prawa. Dokument nie ustanawiał pełnej równości, ale tworzył podstawę dalszej przebudowy państwa.
Przeciwnicy reform zawiązali konfederację targowicką i poprosili Rosję o interwencję. Wojska Rzeczypospolitej broniły konstytucji, odnosząc między innymi zwycięstwo pod Zieleńcami, lecz król przystąpił do konfederacji. Rosja i Prusy przeprowadziły drugi rozbiór w 1793 roku, pozostawiając okrojone i zależne państwo.
Insurekcja i trzeci rozbiór
Tadeusz Kościuszko ogłosił w 1794 roku powstanie i objął funkcję naczelnika. Zwycięstwo pod Racławicami miało duże znaczenie moralne, a udział kosynierów pokazywał potrzebę pozyskania chłopów. Uniwersał połaniecki ograniczał część obciążeń i zapewniał osobistą ochronę uczestnikom powstania, ale nie znosił całego systemu poddaństwa.
Mieszkańcy Warszawy i Wilna wystąpili przeciw rosyjskim garnizonom, jednak przewaga militarna Rosji i Prus przesądziła o klęsce. Po przegranej pod Maciejowicami Kościuszko trafił do niewoli, a rzeź Pragi złamała obronę stolicy. W 1795 roku trzeci rozbiór usunął Rzeczpospolitą z mapy na 123 lata.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1772 | pierwszy rozbiór |
| 1791 | Konstytucja 3 maja |
| 1793 | drugi rozbiór |
| 1794 | insurekcja kościuszkowska |
| 1795 | trzeci rozbiór |
Najważniejsze pojęcia
- rozbiór
- zabór części terytorium państwa przez sąsiadów
- Sejm Wielki
- sejm reformujący państwo w latach 1788–1792
- Targowica
- konfederacja przeciwników Konstytucji 3 maja wsparta przez Rosję
- insurekcja
- zbrojne powstanie
Najczęstsze pomyłki
- Rozbiory miały zarówno przyczyny wewnętrzne, jak i zewnętrzne.
- Konstytucja 3 maja nie wprowadzała współczesnej demokracji, ale głęboko reformowała ustrój.
- Uniwersał połaniecki ograniczał poddaństwo, lecz go całkowicie nie znosił.
Podsumowanie do zapamiętania
- Sąsiedzi wykorzystywali słabość ustroju Rzeczypospolitej.
- Reformy edukacji i Sejmu Wielkiego miały odbudować państwo.
- Targowica i interwencja rosyjska obaliły Konstytucję.
- Klęska insurekcji poprzedziła trzeci rozbiór.