Opracowanie edukacyjne
Co trzeba wiedzieć przed quizem?
Europa XVII i XVIII wieku nie rozwijała jednego modelu rządów. We Francji Ludwik XIV budował monarchię absolutną, w Anglii konflikt króla z parlamentem doprowadził do monarchii parlamentarnej, a myśliciele oświecenia proponowali ochronę praw i podział władzy. Część monarchów przeprowadzała reformy odgórnie, nie rezygnując z absolutyzmu. Idee wolności i reprezentacji wpłynęły również na bunt trzynastu kolonii oraz powstanie Stanów Zjednoczonych.
Po tej lekcji potrafisz
- porównać absolutyzm z monarchią parlamentarną
- wyjaśnić idee oświecenia
- rozpoznać oświecony absolutyzm
- opisać drogę kolonii do niepodległości
Francuski absolutyzm
Monarchia absolutna skupiała najważniejsze decyzje w rękach władcy, który kontrolował administrację, wojsko i politykę zagraniczną. Ludwik XIV osłabiał polityczną samodzielność arystokracji, sprowadzając ją na dwór w Wersalu. Rozbudowany ceremoniał wzmacniał autorytet króla, a urzędnicy realizowali jego polecenia w prowincjach.
Silna władza nie oznaczała nieograniczonych zasobów. Wojny, dwór i armia kosztowały ogromne sumy, a system podatkowy nierówno obciążał społeczeństwo. Polityka wspierania produkcji oraz eksportu miała zwiększać dochody państwa. Absolutyzm należy więc analizować jako praktykę centralizacji, a nie prostą możliwość spełniania każdej woli monarchy.
Anglia i przewaga parlamentu
Karol I Stuart próbował rządzić bez parlamentu i pobierać daniny bez jego zgody. Konflikt doprowadził do wojny domowej między zwolennikami króla i parlamentu, zwycięstwa armii Olivera Cromwella oraz egzekucji monarchy. Po okresie republiki monarchię przywrócono, lecz spór o granice władzy trwał.
Chwalebna rewolucja z 1688 roku oraz Deklaracja praw z 1689 roku utrwaliły zasadę, że monarcha nie może samowolnie zawieszać ustaw ani nakładać podatków. Rządzenie wymagało współpracy z parlamentem. Monarchia parlamentarna nie była jeszcze pełną demokracją, ponieważ prawa wyborcze miała ograniczona część społeczeństwa.
Oświecenie i reformy
Myśliciele oświecenia podkreślali znaczenie rozumu, doświadczenia i praw jednostki. John Locke pisał o prawach naturalnych, Monteskiusz proponował rozdział władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, a Rousseau rozważał suwerenność ludu. Idee różniły się, lecz wszystkie pobudzały krytykę samowoli i przywilejów.
Władcy Prus, Rosji i Austrii przyjmowali wybrane reformy administracji, szkolnictwa, gospodarki lub tolerancji, zachowując pełnię decyzji politycznej. Nazywamy to absolutyzmem oświeconym. Modernizacja mogła wzmacniać państwo i poprawiać zarządzanie, ale nie czyniła mieszkańców obywatelami sprawującymi kontrolę nad monarchą.
Powstanie Stanów Zjednoczonych
Brytyjskie kolonie w Ameryce Północnej sprzeciwiały się podatkom uchwalanym przez parlament, w którym nie miały przedstawicieli. Protesty, między innymi herbatka bostońska, przerodziły się w wojnę. Deklaracja niepodległości z 1776 roku odwoływała się do praw naturalnych i ogłaszała powstanie nowych państw.
Armia Jerzego Waszyngtona, wsparta przez Francję, zmusiła Wielką Brytanię do uznania niepodległości. Konstytucja federalna stworzyła urząd prezydenta, Kongres i niezależne sądy, wykorzystując ideę podziału władzy. Republika nie zapewniła jednak od razu równości wszystkim: utrzymano niewolnictwo, a prawa polityczne były ograniczone.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1642–1649 | angielska wojna domowa |
| 1689 | Deklaracja praw |
| 1776 | Deklaracja niepodległości USA |
| 1787 | uchwalenie konstytucji USA |
Najważniejsze pojęcia
- absolutyzm
- ustrój skupiający najwyższą władzę w rękach monarchy
- monarchia parlamentarna
- monarchia, w której władzę ogranicza parlament i prawo
- trójpodział władzy
- rozdzielenie funkcji ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej
- republika
- państwo bez dziedzicznego monarchy
Najczęstsze pomyłki
- Absolutyzm nie oznaczał braku jakichkolwiek ograniczeń praktycznych.
- Monarchia parlamentarna XVII wieku nie była jeszcze demokracją powszechną.
- Oświeceni monarchowie reformowali państwo, ale nie oddawali społeczeństwu pełnej władzy.
Podsumowanie do zapamiętania
- Francja i Anglia wykształciły odmienne modele rządów.
- Oświecenie rozwijało idee praw oraz kontroli władzy.
- Absolutyzm oświecony łączył reformy z silną monarchią.
- USA wykorzystały idee reprezentacji i podziału władzy.