Opracowanie edukacyjne
Co trzeba wiedzieć przed quizem?
Narodziny epoki nowożytnej były długim procesem, a nie skutkiem jednego wydarzenia. Wyprawy oceaniczne połączyły odległe kontynenty, renesans odnowił zainteresowanie kulturą antyczną i możliwościami człowieka, druk przyspieszył obieg informacji, a reformacja rozbiła religijną jedność zachodniego chrześcijaństwa. Zjawiska te wzajemnie się wzmacniały, lecz przyniosły zarówno rozwój wiedzy i handlu, jak też podboje, niewolnictwo, epidemie i przemoc wobec ludów pozaeuropejskich.
Po tej lekcji potrafisz
- wyjaśnić przyczyny wypraw oceanicznych
- rozpoznać cechy renesansu i humanizmu
- opisać znaczenie druku i teorii Kopernika
- porównać reformację z reformą katolicką
Wielkie wyprawy i ich przyczyny
Europejczycy poszukiwali morskiej drogi do Azji, ponieważ handel przyprawami i towarami luksusowymi przynosił wielkie zyski. Rozwój kartografii, kompasu i statków oceanicznych ułatwiał żeglugę, a monarchowie Portugalii i Hiszpanii finansowali ryzykowne przedsięwzięcia. Motywy gospodarcze łączyły się z rywalizacją polityczną i dążeniem do szerzenia chrześcijaństwa.
Bartolomeu Dias dotarł do południowego krańca Afryki, Vasco da Gama dopłynął do Indii, a Krzysztof Kolumb w 1492 roku osiągnął wyspy Ameryki, sądząc, że znalazł zachodnią drogę do Azji. Wyprawa rozpoczęta przez Ferdynanda Magellana jako pierwsza opłynęła Ziemię, dostarczając praktycznego dowodu jej kulistości i rozmiarów oceanów.
Skutki spotkania kontynentów
Powstały trwałe szlaki wymiany ludzi, roślin, zwierząt, towarów i chorób. Do Europy trafiły między innymi ziemniaki, kukurydza i pomidory, a do Ameryk konie oraz uprawy pochodzące ze Starego Świata. Handel atlantycki wzbogacał europejskie porty i monarchie, przesuwając znaczenie gospodarcze ku oceanowi.
Dla rdzennych mieszkańców Ameryk podbój oznaczał rozpad państw, przymusową pracę i katastrofalne epidemie. Europejczycy stworzyli kolonie i rozwinęli handel zniewolonymi mieszkańcami Afryki. Bilansu odkryć nie wolno więc ograniczać do odwagi żeglarzy: trzeba jednocześnie dostrzec poszerzenie wiedzy oraz ogromne koszty ludzkie ekspansji.
Renesans, humanizm i nauka
Renesans narodził się we włoskich miastach i czerpał inspirację z dorobku Grecji oraz Rzymu. Humaniści badali języki, historię, literaturę i człowieka, głosząc potrzebę wszechstronnego wykształcenia. Mecenasi finansowali artystów i uczonych, a realistyczne przedstawienie postaci, perspektywa i obserwacja natury zmieniały sztukę.
Ruchoma czcionka pozwalała szybciej i taniej powielać teksty, dlatego nowe idee docierały do szerszego grona odbiorców. Mikołaj Kopernik przedstawił heliocentryczny model, w którym Ziemia wraz z innymi planetami obiega Słońce. Model nie został przyjęty natychmiast, ale zmienił sposób stawiania pytań o miejsce Ziemi we wszechświecie.
Reformacja i odpowiedź Kościoła
W 1517 roku Marcin Luter wystąpił przeciw nadużyciom związanym między innymi z odpustami. Spór doprowadził do powstania luteranizmu, a następnie innych wyznań protestanckich. Władcy przyjmowali reformację zarówno z przekonań religijnych, jak i z powodów politycznych oraz majątkowych, co wywoływało konflikty w wielu państwach.
Kościół katolicki odpowiedział reformami soboru trydenckiego, uporządkowaniem nauczania i kształcenia duchowieństwa oraz działalnością jezuitów. Określenie kontrreformacja podkreśla walkę z protestantyzmem, natomiast reforma katolicka także wewnętrzną odnowę. Pokój augsburski zakończył część walk w Rzeszy, ale nie ustanowił pełnej wolności religijnej dla każdego mieszkańca.
Chronologia
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 1450–1455 | upowszechnienie druku Gutenberga |
| 1492 | wyprawa Kolumba do Ameryki |
| 1498 | Vasco da Gama dociera do Indii |
| 1517 | wystąpienie Marcina Lutra |
| 1543 | wydanie dzieła Kopernika |
Najważniejsze pojęcia
- humanizm
- renesansowy nurt koncentrujący uwagę na człowieku i jego wykształceniu
- kolonia
- terytorium podporządkowane obcemu państwu
- reformacja
- ruch przemian religijnych prowadzący do powstania wyznań protestanckich
- heliocentryzm
- model, w którym planety obiegają Słońce
Najczęstsze pomyłki
- Kolumb nie wiedział, że dotarł do nieznanego Europejczykom kontynentu.
- Renesans nie oznaczał odrzucenia religii przez wszystkich humanistów.
- Reformacja i reforma katolicka były wieloetapowymi procesami, nie pojedynczym wydarzeniem.
Podsumowanie do zapamiętania
- Wyprawy stworzyły globalne połączenia i system kolonialny.
- Renesans korzystał z antyku, lecz tworzył nowe sposoby poznawania świata.
- Druk przyspieszył obieg wiedzy i sporów.
- Reformacja trwale zmieniła religijną mapę Europy.