Po krytycznej ocenie projektu Maja powiedziała: „Przed odpowiedzią zważę słowa, żeby wyjaśnić błąd bez obrażania kolegi”. Co oznacza w tej sytuacji „ważyć słowa”?
Odpowiedź: Zastanawiać się nad doborem słów i sposobem przekazania swojej myśli.
Maja chce odpowiedzieć z namysłem, dobierając słowa do sytuacji i rozmówcy. Nie liczy wyrazów, nie ocenia zasobu słownictwa kolegi i nie przygotowuje cytatu. Frazeologizm opisuje ostrożność przy formułowaniu wypowiedzi; podany cel, czyli uniknięcie obrażania, potwierdza jego przenośny sens.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Które zdanie poprawnie wykorzystuje frazeologizm „pięta Achillesa”?
Odpowiedź: Obliczenia pamięciowe są piętą Achillesa Kuby, choć świetnie rozwiązuje zadania geometryczne.
Pięta Achillesa to czyjś słaby punkt, więc zdanie o trudnościach Kuby z obliczeniami jest poprawne. Wzmocnienie drużyny i największy sukces mają znaczenie dodatnie, a puchar jest nagrodą, nie słabością turnieju. Frazeologizm trzeba odnosić do wyraźnie wskazanej dziedziny, osoby lub działania.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
W szkolnej gazetce napisano: „Mimo alarmu próbnego dyrektorka zachowała olimpijski spokój i rzeczowo wydawała polecenia”. Które oceny tego zdania są trafne?
Odpowiedź: Frazeologizm oznacza opanowanie zachowane w trudnej lub napiętej sytuacji. • Rzeczowe polecenia stanowią kontekst potwierdzający przenośne znaczenie związku.
Olimpijski spokój oznacza wyjątkowe opanowanie, zwłaszcza w sytuacji wymagającej odporności na napięcie. Rzeczowe wydawanie poleceń potwierdza właśnie taki sens. Frazeologizm nie informuje o organizowaniu zawodów, a obecność przymiotnika kojarzonego ze sportem nie przekreśla utrwalonego znaczenia przenośnego całego związku.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Które zdanie przedstawia dosłowne, a nie frazeologiczne użycie połączenia „rzucić okiem”?
Odpowiedź: Aktor rzucił gumowym okiem rekwizytu do stojącego obok pudełka.
W zdaniu o rekwizycie ktoś naprawdę rzuca przedmiotem nazwanym gumowym okiem, więc połączenie ma sens dosłowny. W pozostałych wypowiedziach „rzucić okiem” znaczy spojrzeć krótko lub pobieżnie. O rozstrzygnięciu decydują składnia i sytuacja: fizyczny przedmiot albo utrwalone znaczenie całego związku.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Uczeń porównuje zdania „Jan zachował olimpijski spokój” i „Uczestniczki zachowały olimpijski spokój”. Która ocena ich budowy jest trafna?
Odpowiedź: Zmieniła się forma czasownika, lecz zachowano postać i znaczenie wyrażenia.
Frazeologizm włącza się w gramatykę zdania: czasownik zgadza się z podmiotem, ale utrwalone wyrażenie pozostaje rozpoznawalne. Zmiana liczby osób nie zmienia znaczenia spokoju ani nie wymaga wymiany charakterystycznego przymiotnika. Stałość związku i poprawna odmiana form gramatycznych mogą zatem występować razem.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Autor żartu skrzyżował połączenia „odetchnąć z ulgą” i „kamień spadł z serca”, tworząc „odetchnąć z ulgą na sercu”. Jak nazywa się wskazany zabieg?
Odpowiedź: Kontaminacja: skrzyżowanie składników odrębnych utrwalonych połączeń.
W pytaniu wskazano dwa wzorce i połączenie ich składników, czyli kontaminację. Nie pokazano fizycznego oddychania ani rzeczywistego kamienia, więc nie jest to defrazeologizacja. Powstała forma nie jest neutralną definicją ani dawną odmianą. W tekście artystycznym kontaminacja może być świadomym żartem; nie należy mylić jej z niezamierzonym błędem.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
W opowiadaniu bohater staje przed wyborem: przyznać się do zgubienia klasowych pieniędzy czy pozwolić, by podejrzenie padło na niewinną osobę. Który frazeologizm najtrafniej opisuje jego położenie?
Odpowiedź: Jego położenie to wybór między Scyllą a Charybdą.
Dwie trudne możliwości tworzą sytuację wyboru między Scyllą a Charybdą. Syzyfowa praca oznacza bezowocny trud, męki Tantala — cierpienie wobec bliskiego, lecz nieosiągalnego upragnionego dobra, a puszka Pandory — źródło kolejnych nieszczęść. Wszystkie związki mają ujemne skojarzenia, ale tylko jeden nazywa strukturę opisanego wyboru.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Które zdania używają frazeologizmu poprawnie i zgodnie z opisanym kontekstem?
Odpowiedź: Po rozdaniu nagród zwycięska drużyna mogła spocząć na laurach, lecz od razu rozpoczęła kolejny trening. • Wieczorem zmęczony podróżnik znalazł się w objęciach Morfeusza i zasnął niemal natychmiast. • Bogato wyposażona pracownia okazała się rogiem obfitości pomysłów i potrzebnych materiałów.
Zdanie o laurach poprawnie rozróżnia możliwość poprzestania na sukcesie i dalszy trening. Objęcia Morfeusza oznaczają sen, a róg obfitości — dostatek, więc odpowiadają opisanym sytuacjom. Pierwsza propozycja błędnie utożsamia paniczny strach ze spokojem. Nie należy uznawać poprawnego wariantu związku za błąd tylko dlatego, że różni się od zapamiętanego przykładu.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
W komiksie kucharz mówi: „Narobiłem bigosu”, po czym wskazuje garnek z właśnie ugotowaną potrawą. Jaki zabieg wykorzystuje ta scena?
Odpowiedź: Defrazeologizację, ponieważ kontekst przywraca dosłowne znaczenie utrwalonego połączenia.
„Narobić bigosu” może przenośnie znaczyć spowodować zamieszanie, lecz garnek z potrawą uruchamia sens dosłowny. Takie celowe przywrócenie dosłowności utrwalonemu połączeniu jest defrazeologizacją i może tworzyć żart. Nie ma tu skrzyżowania związków, błędu przypadku ani zbędnego powtórzenia tej samej treści.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Które zdanie najlepiej pasuje do oficjalnego sprawozdania samorządu uczniowskiego?
Odpowiedź: Podczas zbiórki darów wolontariusze stanęli na wysokości zadania i sprawnie uporządkowali paczki.
„Stanąć na wysokości zadania” znaczy sprostać wymaganiom i pasuje do rzeczowego opisu działań wolontariuszy. Pozostałe zdania zawierają potoczne, silnie oceniające sformułowania, które mogą wystąpić w swobodnej rozmowie, lecz nie odpowiadają stylowi oficjalnego sprawozdania. Poprawność obejmuje zarówno znaczenie, jak i dostosowanie języka do sytuacji.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
W klasyfikacji gramatycznej Stanisława Skorupki zwrot frazeologiczny ma czasownik jako ośrodek. Które połączenie spełnia to kryterium?
Odpowiedź: Wpaść w objęcia Morfeusza.
Ośrodkiem połączenia „wpaść w objęcia Morfeusza” jest czasownik „wpaść”, dlatego jest to zwrot w podanej klasyfikacji. Pozostałe konstrukcje skupiają się wokół rzeczowników: spokoju, pięty i rogu. Odpowiedź wynika z budowy gramatycznej, nie z przenośnego znaczenia, które może występować w różnych typach frazeologizmów.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Po rozmowie z opiekunką Zosia przyznała: „Biorę jej słowa do serca i spróbuję spokojniej reagować”. Jaka parafraza oddaje znaczenie związku?
Odpowiedź: Przejmuję się wypowiedzią i odnoszę jej treść do własnego postępowania.
Brać słowa do serca znaczy przejmować się nimi. Zapowiedź zmiany reakcji pokazuje, że Zosia traktuje radę poważnie i odnosi ją do siebie. Nie musi przy tym odtwarzać dokładnego brzmienia, doszukiwać się ukrytych intencji ani popierać wszystkich możliwych twierdzeń rozmówczyni. Kontekst zawęża odczytanie do znaczenia emocjonalnego.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Uczeń chce sprawdzić dokładne znaczenie oraz poprawną postać nieznanego frazeologizmu. Które działanie jest najbardziej odpowiednie?
Odpowiedź: Powinien sprawdzić hasło w słowniku frazeologicznym i porównać przykłady kontekstowe.
Słownik frazeologiczny wyjaśnia utrwalone połączenie, a przykłady pozwalają sprawdzić użycie w kontekście. Sama pisownia składników, ich etymologia lub lista synonimów nie zastępują definicji całego związku. Uczeń potrzebuje narzędzia odpowiadającego celowi zadania, czyli sprawdzeniu znaczenia i postaci frazeologizmu, a nie tylko pojedynczych wyrazów.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
Uczeń w oficjalnym sprawozdaniu nieświadomie zmienił „brać pod lupę” na „brać pod teleskop”. Tekst nie zawiera gry słów. Jak należy ocenić tę zmianę?
Odpowiedź: To błąd frazeologiczny, ponieważ naruszono utrwaloną postać bez uzasadnionej funkcji.
Pytanie wyraźnie określa zmianę jako nieświadomą i wyklucza grę słów. Jest więc nieuzasadnionym naruszeniem utrwalonego związku, czyli błędem, a nie zabiegiem artystycznym. Nie opisano obserwacji gwiazd ani reguły wymagającej unowocześniania frazeologizmów. Pokrewne znaczenia nazw narzędzi nie uprawniają do swobodnego zastępowania stałych składników.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗
W reklamie notesu celowo przekształcono frazeologizm „czarno na białym”: „Tutaj twoje jutro jest czarno na białym”. Jak najlepiej sprawdzić funkcję gry językowej, zamiast od razu uznać ją za błąd?
Odpowiedź: Zbadać, jakie znaczenie i efekt tworzy przekształcenie w całym fragmencie.
Świadome przekształcenie języka może pełnić funkcję artystyczną, dlatego trzeba zbadać jego znaczenie w kontekście. Nie staje się przez to automatycznie słownikowym frazeologizmem. Przypadkowa wymiana słów lub ocena rytmu nie rozstrzygają celu zabiegu. Odróżniamy normę od uzasadnionej innowacji, zamiast zaliczać każdą nietypową formę do jednej kategorii.
Sprawdź źródło wyjaśnienia ↗