Opracowanie edukacyjne
Co trzeba wiedzieć przed quizem?
Argumentowanie nie polega na gromadzeniu zdań brzmiących poważnie. Jest uporządkowanym przedstawianiem stanowiska oraz racji, które pozwalają odbiorcy ocenić jego zasadność. W klasie siódmej uczeń powinien odróżniać tezę od hipotezy, argument od przykładu i rzeczową odpowiedź od ataku na rozmówcę. Te umiejętności są potrzebne w rozprawce, przemówieniu, dyskusji oraz codziennych sytuacjach szkolnych.
Po tej lekcji potrafisz
- Rozpoznasz tezę, hipotezę, argument, przykład, kontrargument oraz wniosek.
- Zbudujesz spójny akapit argumentacyjny powiązany z jednoznaczną tezą.
- Dobierzesz argumenty rzeczowe do konkretnego problemu i określonych odbiorców.
- Zaplanujesz rozprawkę z czytelnym wstępem, rozwinięciem i zakończeniem.
- Przygotujesz podstawowe przemówienie uwzględniające okazję, słuchaczy i cel.
- Odpowiesz na kontrargument bez ośmieszania osoby przedstawiającej zastrzeżenie.
Od problemu do stanowiska
Temat wypowiedzi może zawierać pytanie wymagające rozważenia albo polecenie uzasadnienia wskazanego poglądu. Teza jest jednoznacznym stanowiskiem, które autor zamierza poprzeć. Przykładowo zdanie „Dyżury biblioteczne ułatwiają uczniom dostęp do lektur” można potwierdzać lub podważać za pomocą racji odnoszących się do dostępności książek.
Hipoteza ma postać przypuszczenia lub pytania, które nie zostało jeszcze rozstrzygnięte. Autor powinien wtedy zestawić istotne racje, rozważyć trudności i dopiero sformułować wniosek. Nie należy udawać namysłu, jeśli wynik został przyjęty przed analizą. Zarówno teza, jak i końcowy wniosek muszą odpowiadać dokładnie na problem z tematu.
Argument, wyjaśnienie i przykład
Argument to racja uzasadniająca stanowisko. Powinien pozostawać z tezą w czytelnym związku logicznym. Samo stwierdzenie, że coś jest „dobre” albo „ważne”, nie wystarcza. Trzeba objaśnić mechanizm: co dane rozwiązanie zmienia, komu pomaga, w jakich warunkach działa i dlaczego skutek wspiera właśnie bronione stanowisko.
Przykład przedstawia konkretny przypadek ilustrujący argument. Jeśli argument głosi, że wspólne planowanie uczy odpowiedzialności, przykładem może być grupa, która podzieliła zadania i terminowo ukończyła model. Pojedyncza historia bez wyjaśnienia nie staje się automatycznie argumentem. Najczytelniejszy akapit zawiera rację, jej rozwinięcie, trafny przykład oraz krótki wniosek cząstkowy.
Kompozycja rozprawki
Wstęp wprowadza problem oraz określa stanowisko albo zapowiada rozważenie hipotezy. Nie powinien być słownikową definicją każdego wyrazu z tematu ani rozbudowanym opowiadaniem. Rozwinięcie przedstawia uporządkowane argumenty. Liczba akapitów zależy od potrzeb wywodu; ważniejsze od mechanicznego schematu są logiczność, wystarczające uzasadnienie i wyraźne związki między częściami.
Zakończenie wynika z wcześniejszych rozważań. Może potwierdzić tezę, rozstrzygnąć hipotezę, zebrać najważniejsze ustalenia albo wskazać rozsądny warunek. Nie należy wprowadzać w nim nowego głównego argumentu, którego autor wcześniej nie objaśnił. Spójność wzmacniają sformułowania sygnalizujące zależności, takie jak „ponieważ”, „dlatego”, „jednak” czy „z tego wynika”.
Kontrargument i rzeczowa polemika
Kontrargument jest racją wymierzoną w tezę lub ograniczającą jej zakres. Przywołanie go może wzmocnić wypowiedź, jeśli autor uczciwie przedstawia zastrzeżenie i rzeczowo na nie odpowiada. W sporze o klasowy ogródek obawa przed czasochłonną pielęgnacją jest sensownym kontrargumentem, a plan krótkich dyżurów może stanowić odpowiedź.
Polemika dotyczy poglądu, dowodu albo przewidywanego skutku, nie wartości człowieka. Zdanie „Ten plan nie uwzględnia kosztu materiałów” otwiera rozmowę o konkretach. Stwierdzenie „Autor planu niczego nie rozumie” zastępuje ocenę pomysłu atakiem osobistym. Etyczne argumentowanie wymaga również niewycinania wygodnych informacji z kontekstu i nieukrywania ograniczeń propozycji.
Podstawy przemówienia
Przemówienie jest kierowane do słuchaczy w określonej sytuacji. Mówca powinien wiedzieć, kto go słucha, z jakiej okazji zabiera głos i jaki skutek chce osiągnąć. Otwarcie nawiązuje kontakt, nazywa sprawę i buduje zainteresowanie. Inaczej zwracamy się do koleżanek i kolegów podczas apelu, inaczej do komisji konkursowej.
Rozwinięcie przemówienia łączy argumenty z elementami ułatwiającymi słuchanie: pytaniem retorycznym, bezpośrednim zwrotem, krótkim obrazowym scenariuszem lub powtórzeniem ważnej myśli. Emocje mogą wspierać racje, lecz nie powinny ich zastępować. Zakończenie podsumowuje stanowisko i często zawiera konkretny, wykonalny apel dostosowany do możliwości odbiorców.
Redagowanie i kontrola jakości
Przed pisaniem warto sporządzić plan funkcjonalny: stanowisko, argumenty, objaśnienia, przykłady, możliwe zastrzeżenie i wniosek. Następnie trzeba sprawdzić, czy każdy akapit wykonuje określone zadanie. Dwa podobne argumenty nie zwiększają siły tekstu tak skutecznie jak dwie odrębne racje dotyczące różnych aspektów problemu.
Podczas korekty należy usunąć dygresje, niejasne zaimki, przesadne uogólnienia i powtórzenia. Warto także sprawdzić stosowność stylu. Rozprawka wymaga uporządkowanego toku, natomiast przemówienie powinno dobrze brzmieć na głos. W obu formach liczą się poprawność językowa, szacunek wobec odbiorcy oraz zgodność wniosku z przedstawionym uzasadnieniem.
Procedura przygotowania wypowiedzi argumentacyjnej
| Etap | Działanie kontrolne |
|---|---|
| 1. Analiza tematu | Ustal problem, formę wypowiedzi, odbiorców oraz zakres wymagający rozważenia. |
| 2. Wybór stanowiska | Sformułuj tezę albo zachowaj hipotezę do czasu porównania istotnych racji. |
| 3. Dobór argumentów | Wybierz odrębne racje bezpośrednio związane z problemem i możliwe do objaśnienia. |
| 4. Rozwinięcie racji | Wyjaśnij mechanizm każdego argumentu oraz dobierz konkretny, adekwatny przykład. |
| 5. Uwzględnienie zastrzeżeń | Rozważ kontrargument i odpowiedz na niego bez atakowania rozmówcy. |
| 6. Uporządkowanie całości | Połącz wstęp, akapity rozwinięcia i zakończenie czytelnymi zależnościami logicznymi. |
| 7. Redakcja | Sprawdź spójność, stosowność stylu, poprawność językową oraz zgodność wniosku z uzasadnieniem. |
Najważniejsze pojęcia
- teza
- Jednoznaczne stanowisko autora, które ma zostać uzasadnione.
- hipoteza
- Przypuszczenie lub pytanie wymagające rozważenia przed sformułowaniem wniosku.
- argument
- Racja pozostająca w logicznym związku z bronionym stanowiskiem.
- przykład
- Konkretny przypadek ilustrujący argument, lecz niezastępujący jego objaśnienia.
- kontrargument
- Racja podważająca tezę albo wskazująca ograniczenie proponowanego rozwiązania.
- wniosek
- Ustalenie wynikające z przeprowadzonego rozumowania.
- polemika
- Rzeczowa odpowiedź na cudzy pogląd lub przedstawione uzasadnienie.
- apel
- Bezpośrednie wezwanie odbiorców do określonego, możliwego działania.
Najczęstsze pomyłki
- Pomyłka: uznawanie pytania z tematu za gotową tezę. Sprostowanie: teza rozstrzyga problem, natomiast pytanie lub przypuszczenie może pełnić funkcję hipotezy.
- Pomyłka: traktowanie jednostkowej historii jako pełnego argumentu. Sprostowanie: przykład powinien ilustrować ogólną rację, której związek z tezą został wyjaśniony.
- Pomyłka: gromadzenie kilku podobnych argumentów. Sprostowanie: lepiej dobrać odrębne racje ukazujące różne, lecz istotne aspekty zagadnienia.
- Pomyłka: odpowiadanie na kontrargument oceną przeciwnika. Sprostowanie: polemika powinna dotyczyć treści zastrzeżenia, przesłanek albo przewidywanych skutków.
- Pomyłka: wprowadzanie nowego głównego argumentu w zakończeniu. Sprostowanie: zakończenie ma wynikać z rozwinięcia i syntetycznie domykać tok myślenia.
- Pomyłka: zastępowanie uzasadnienia silnymi emocjami. Sprostowanie: emocjonalny obraz może wspierać przekaz, ale powinien towarzyszyć racjom, nie zajmować ich miejsca.
Podsumowanie do zapamiętania
- Teza przedstawia stanowisko, a hipoteza otwiera problem wymagający rozważenia.
- Argument uzasadnia tezę, natomiast przykład konkretyzuje i ilustruje argument.
- Dobry akapit pokazuje związek między racją, jej objaśnieniem, przykładem i wnioskiem.
- Rozprawka wymaga logicznego wstępu, rozwinięcia oraz zakończenia wynikającego z wywodu.
- Przemówienie uwzględnia odbiorców, okazję, kontakt ze słuchaczami i wykonalny apel.
- Rzeczowa polemika odpowiada na poglądy oraz zastrzeżenia bez atakowania osoby.
- Ostateczna redakcja sprawdza spójność, stosowność, poprawność i uczciwość przekonywania.