Składnia zdań złożonych – zależności, zagnieżdżenia i interpunkcja, klasa 7

Po tej lekcji potrafisz

• Rozpoznawać zdania współrzędnie i podrzędnie złożone na podstawie relacji między członami.
• Ustalać funkcje zdań podrzędnych przez zadawanie pytań od odpowiednich elementów członu nadrzędnego.
• Analizować wypowiedzenia wielokrotnie złożone, także zawierające zagnieżdżone zależności.
• Odróżniać liczbę zdań składowych od liczby czasowników i wyrazów tworzących orzeczenie.
• Stosować przecinki na granicach zdań podrzędnych oraz przy wybranych połączeniach współrzędnych.
• Przekształcać zdania z zachowaniem warunku, przyczyny, skutku i jednoznaczności odniesień.

Od orzeczeń do zdań składowych

Analizę warto rozpocząć od wyszukania orzeczeń. Osobowe formy czasownika często wyznaczają zdania składowe, lecz nie należy liczyć mechanicznie każdego czasownika. W wyrażeniu „była spokojna” czasownik „była” i przymiotnik „spokojna” tworzą jedno orzeczenie imienne. Bezokolicznik zależny od czasownika, na przykład „postanowił odpocząć”, również nie musi tworzyć odrębnego zdania składowego.

Po odnalezieniu orzeczeń trzeba ustalić, które wyrazy tworzą wspólne człony. Zdanie „Gdy ucichł alarm, technik otworzył drzwi i pracownicy wyszli” zawiera trzy zdania składowe. Dwa ostatnie są równorzędnymi członami głównymi. Człon czasowy może odnosić się do obu czynności. Wypowiedzenie wielokrotnie złożone nie musi zatem mieć tylko jednego zdania głównego.

Współrzędność i sens połączenia

Zdania współrzędne przekazują informacje równorzędne składniowo. Relacja łączna zestawia zgodne lub następujące po sobie treści, rozłączna przedstawia możliwości, przeciwstawna sygnalizuje kontrast, a wynikowa pokazuje skutek wcześniejszej sytuacji. Spójniki pomagają, ale ostatecznie trzeba sprawdzić sens. „Było ślisko, więc zwolniliśmy” wyraża wynik, ponieważ zwolnienie jest następstwem warunków.

Nie wolno klasyfikować relacji wyłącznie według obecności dwóch czasowników. Najpierw należy zapytać, czy jeden człon uzupełnia drugi, czy oba można przedstawić jako równorzędne komunikaty. W zdaniu „Maja czytała, a Jan sporządzał notatki” człony są współrzędne. Natomiast w wypowiedzeniu „Maja zauważyła, że Jan sporządza notatki” drugi człon uzupełnia treść czasownika „zauważyła”.

Podrzędność i metoda pytań

Zdanie podrzędne pełni wobec nadrzędnego funkcję podobną do części zdania. Może zastępować podmiot, orzecznik, dopełnienie, przydawkę lub okolicznik. Najpewniejsza metoda polega na odnalezieniu elementu nadrzędnego i zadaniu od niego pytania. W zdaniu „Pamiętam, gdzie schowaliśmy klucz” pytanie „co pamiętam?” wskazuje człon dopełnieniowy.

Zdanie przydawkowe określa rzeczownik, na przykład „Most, który widzieliśmy, został odnowiony”. Okolicznikowe wskazuje między innymi czas, miejsce, przyczynę, cel, warunek albo przyzwolenie. Sam spójnik nie rozstrzyga każdej sytuacji. Trzeba sprawdzić, jaką lukę znaczeniową wypełnia cały człon oraz od którego wyrazu lub zdania zależy.

Zagnieżdżenia i wykres zależności

Zagnieżdżenie powstaje, gdy zdanie podrzędne zależy od innego zdania podrzędnego, a nie bezpośrednio od głównego. W wypowiedzeniu „Wiem, że przewodnik pokaże szlak, który omija mokradła” człon z „że” zależy od „wiem”, natomiast człon z „który” określa rzeczownik „szlak” znajdujący się wewnątrz pierwszego zdania podrzędnego. Powstają więc dwa poziomy podporządkowania.

Wykres należy budować od członów najwyższego poziomu. Najpierw zapisuje się zdanie lub zdania główne, potem dołącza bezpośrednio zależne człony, a na końcu dalsze zagnieżdżenia. Kolejność występowania w tekście nie zawsze odpowiada hierarchii. Zdanie podrzędne może poprzedzać człon nadrzędny albo zostać wtrącone do jego środka.

Interpunkcja na granicach członów

Zdanie podrzędne oddziela się przecinkiem od nadrzędnego. Jeśli zostało wtrącone do środka członu nadrzędnego, trzeba zaznaczyć obie jego granice: „Latarnia, którą odnowiono wiosną, znów działa”. Pierwszy przecinek otwiera człon podrzędny, a drugi go zamyka. Pominięcie drugiego znaku zaciera budowę wypowiedzenia.

Przecinka nie stawia się mechanicznie przed każdym „i” lub „albo”. Pojedynczy spójnik łączący dwa człony współrzędne zwykle nie wymaga przecinka. Inaczej jest przy powtórzeniu spójnika w tej samej funkcji, na przykład „albo wybierzemy spacer, albo zostaniemy w schronisku”. Przecinek występuje również przed typowymi spójnikami przeciwstawnymi i wynikowymi, jeśli łączą zdania składowe.

Przekształcanie bez zmiany sensu

Zdanie złożone można czasem skrócić lub przebudować, zachowując jego treść. „Ponieważ spóźnił się autobus, nie zdążyliśmy na początek” i „Spóźnił się autobus, więc nie zdążyliśmy na początek” pokazują te same zdarzenia, ale ujmują zależność od strony przyczyny albo skutku. Zamiana „ponieważ” na „chociaż” nie byłaby neutralna: wprowadziłaby relację przyzwolenia, czyli zdarzenia zachodzącego wbrew przeszkodzie lub oczekiwaniu.

Podczas korekty sprawdzamy również, do czego odnoszą się zaimki i zdania przydawkowe. Informacja dopisana zbyt daleko od określanego rzeczownika może tworzyć dwuznaczność. Jeśli zdanie ma wiele poziomów zależności, pomocne bywa podzielenie go na dwa krótsze, ale trzeba zachować wskazane warunki i następstwo zdarzeń. Dobry zapis pozwala odbiorcy odtworzyć sens oraz budowę bez zgadywania, a interpunkcja wyraźnie pokazuje granice poszczególnych członów.

Procedura analizy wypowiedzenia wielokrotnie złożonego

Najważniejsze pojęcia

zdanie składowe

Część wypowiedzenia złożonego z własnym orzeczeniem i określoną funkcją wobec pozostałych członów.

współrzędność

Relacja między członami równorzędnymi składniowo, połączonymi między innymi łącznie, rozłącznie, przeciwstawnie lub wynikowo.

podrzędność

Relacja, w której jeden człon uzupełnia albo określa element członu nadrzędnego.

zdanie nadrzędne

Człon, od którego zadaje się pytanie do zależnego zdania podrzędnego.

zagnieżdżenie

Układ, w którym jeden człon podrzędny zależy od innego członu podrzędnego.

orzeczenie imienne

Jedno orzeczenie złożone z łącznika, na przykład formy „być”, oraz orzecznika.

przekształcenie równoważne

Zmiana konstrukcji zdania zachowująca jego treść i relacje znaczeniowe.

granica składniowa

Miejsce styku zdań składowych, które może wymagać odpowiedniego spójnika i znaku interpunkcyjnego.

Najczęstsze pomyłki

• Pomyłka: liczenie form „była gotowa” jako dwóch orzeczeń. Sprostowanie: łącznik i orzecznik tworzą jedno orzeczenie imienne.
• Pomyłka: uznawanie każdego członu ze spójnikiem „i” za wymagający przecinka. Sprostowanie: pojedyncze „i” między członami współrzędnymi zwykle nie jest poprzedzane przecinkiem.
• Pomyłka: określanie typu zdania podrzędnego wyłącznie na podstawie spójnika. Sprostowanie: należy zadać pytanie od konkretnego elementu nadrzędnego.
• Pomyłka: zakładanie, że wypowiedzenie wielokrotnie złożone ma jeden człon główny. Sprostowanie: może zawierać kilka współrzędnie połączonych członów głównych.
• Pomyłka: stawianie tylko jednego przecinka przy wtrąconym zdaniu podrzędnym. Sprostowanie: taki człon trzeba wydzielić z obu stron.
• Pomyłka: dowolna wymiana spójników podczas korekty. Sprostowanie: trzeba sprawdzić, czy zachowano warunek, przyczynę, skutek lub inną relację zdania wyjściowego.

Podsumowanie do zapamiętania

• O budowie zdania złożonego decydują orzeczenia oraz relacje między całymi członami.
• Współrzędność oznacza równorzędność, a podrzędność zależność jednego członu od drugiego.
• Funkcję zdania podrzędnego ustala się przez pytanie zadane od właściwego elementu nadrzędnego.
• Zagnieżdżenie tworzy kolejny poziom zależności i wymaga hierarchicznego wykresu.
• Interpunkcja wynika z granic składniowych, a nie z mechanicznego reagowania na pojedynczy spójnik.
• Przekształcenie jest równoważne tylko wtedy, gdy zachowuje informację oraz relację między zdarzeniami.